Het uitkopen van boeren om stikstof te besparen had veel efficiënter gekund als een kleine groep piekbelasters had meegedaan. Met veel minder geld én met minder boeren was dan hetzelfde resultaat geboekt. Dat blijkt uit gezamenlijk onderzoek van NRC, Follow the Money en Omroep Gelderland. Dan hadden vooral boeren rondom de Veluwe mee moeten doen.
Om de stikstofneerslag in natuurgebieden te verlagen zet de overheid in 2023 in op het opkopen van boerenbedrijven: vooral diegenen die dicht bij de natuur zitten, zogenoemde piekbelasters. Toenmalig stikstofminister Christianne van der Wal uit Harderwijk komt met wat zij zelf een ‘woest aantrekkelijke regeling’ noemt.
Van der Wal wil boeren met veel stikstofneerslag op de natuur verleiden. Ben je piekbelaster, dan krijg je 120 procent van de waarde van het bedrijf als je meedoet. Het gaat landelijk om ongeveer 3000 bedrijven die als piekbelaster zijn aangemerkt.
Ene piekbelaster is de andere niet
Maar de ene piekbelaster is de andere niet, met grote gevolgen voor de overheidsuitgaven en de natuur. Want de regeling is gebaseerd op vrijwilligheid. Een boer mag zelf bepalen of hij wil stoppen. Alle boerenbedrijven met minimaal 35 kilo stikstofneerslag in overbelaste beschermde natuurgebieden kunnen meedoen. Daarbij wordt niet gekeken waar het bedrijf staat en wat de exacte impact is op nabijgelegen natuur, zolang het maar meer is dan die drempel.
In maart 2025 namen er nog 723 bedrijven deel aan het traject om te stoppen. Daarmee zou volgens het ministerie jaarlijks 34 mol minder stikstofneerslag op kwetsbare natuur terechtkomen. Daar zitten ook veel bedrijven bij die relatief duur zijn en weinig natuurwinst opleveren. Tegelijkertijd zijn er bedrijven met veel natuurschade, die niet meedoen. Uit een berekening van NRC, Follow the Money en Omroep Gelderland blijkt nu dat dezelfde winst voor de natuur gehaald had kunnen worden voor -in het allergoedkoopste geval- anderhalf miljard euro minder.
325 miljoen om boeren uit te kopen
Met die berekening wordt duidelijk wat het zou kosten om de boeren met de meeste stikstofneerslag uit te kopen. Daaruit blijkt dat in dat scenario slechts 133 boeren hoeven te worden uitgekocht voor 325 miljoen euro, met dezelfde stikstofwinst. Dat is anderhalf miljard euro minder dan de 1,8 miljard euro die nodig was voor de uitkoop van ruim 700 piekbelasters.
“Wat er nu wordt uitgegeven: het zijn enorme bedragen”, reageert stikstofprofessor Jan Willem Erisman. “Er zijn veel meer alternatieven die veel goedkoper zijn en veel meer rendement opleveren.” Hij doelt op managementmaatregelen en het deels opkopen van rechten of het afromen van rechten. Daarmee wordt de veestapel verkleind, maar niet meteen een heel bedrijf opgekocht.
Bron: Omroep Gelderland