“Waarom zien we dat niet terug in onze cijfers?”

Stel: je nulmeting staat, je transitieplan ook. Je bent overgestapt op een leverancier die schoner produceert, en je bent er trots op. Een jaar later vraagt je directeur waarom die stap nergens in de uitstoot-cijfers te zien is. Grote kans dat het antwoord niet in je maatregelen zit, maar in je rekenmethode. In deze blog gaan we terug naar de basis: het berekenen van je scope 1-, 2- en 3-uitstoot. En vooral: waarom de manier waarop je rekent minstens zo belangrijk is als het getal dat eruit komt.

Waar we zijn in deze serie 

Na de urgentie van klimaatverandering [blog 1] lieten we zien hoe je met een klimaatveerkrachtanalyse de organisatierisico’s in kaart brengt [blog 2]; en in [blog 3] gaven wij tips voor een transitieplan met realistische doelen. In deze vierde blog duiken we in het fundament: de uitstootberekening. Hoe maak je een goede nulmeting waarop je de komende jaren echt kunt sturen.

Scope 1: wat je zelf uitstoot

Scope 1 is de uitstoot uit bronnen die je zelf beheert, zoals aardgas, je wagenpark en koudemiddelen. De data haal je uit energierekeningen, tankpassen, en onderhoudsrapporten van je koelinstallaties. Huur je je pand, dan kan de eigenaar of beheerder deze gegevens vaak aanleveren. Met de Nederlandse emissiefactorenlijst op co2emissiefactoren.nl reken je dit om naar CO2-equivalenten. Vergeet koudemiddelen niet: een kleine lekkage tikt flink aan.

Scope 2: de energie die je inkoopt

Scope 2 is de uitstoot die ontstaat bij de opwekking van elektriciteit, warmte of stoom die je inkoopt. Ook dit is voor de meeste bedrijven overzichtelijk: je energierekening vertelt je hoeveel je verbruikt. Je rapporteert twee getallen: location-based en market based. De location-based methode rekent met de gemiddelde stroommix van het net. De market-based methode kijkt naar wat je contractueel inkoopt, bijvoorbeeld groene stroom met garanties van oorsprong. Kies je voor duurzame energie, dan heb je grofweg drie opties: zelf opwekken (zoals zonnepanelen op je dak), een groen stroomcontract met garanties van oorsprong, of een langjarig contract met een specifiek wind- of zonnepark (een Power Purchase Agreement of PPA).

Scope 3: daar wordt het complexer

Scope 3 omvat alle overige indirecte uitstoot in je waardeketen: van ingekochte grondstoffen tot het gebruik en afdanken van je producten. Bij de meeste bedrijven is dit veruit het grootste deel. Het lastige: die uitstoot vindt plaats bij anderen, dus de data ligt meestal ook bij anderen. Er zijn uitzonderingen: voor zakelijke reizen en woon-werkverkeer heb je de gegevens vaak zelf al in huis, via je reisadministratie of een korte enquête onder medewerkers.
In Nederland werk je meestal met twee standaarden. Het GHG Protocol deelt scope 3 op in 15 categorieën, van ingekochte goederen tot woon-werkverkeer. ISO 14064-1:2018 gebruikt geen scopes, maar zes categorieën: twee voor directe en energie-gerelateerde uitstoot, en vier voor de overige indirecte uitstoot. ISO vraagt je bovendien om vooraf criteria vast te leggen waarmee je bepaalt welke indirecte uitstoot significant is, zoals de omvang, de invloed die je erop hebt en de beschikbaarheid van data. Significante bronnen reken je door, en voor wat je weglaat leg je uit waarom. Zo voorkom je dat je alleen meet wat makkelijk te meten is. De CO2-Prestatieladder gebruikt sinds Handboek 4.0 (verplicht vanaf januari 2027) beide: het GHG Protocol en ISO 14064-1. Voor de organisatiegrenzen en scope 3 volgt de Ladder vooral het GHG Protocol. De onderliggende rekenlogica is in beide gevallen hetzelfde: activiteit maal emissiefactor.

Goed nieuws: de twee groeien naar elkaar toe. Het GHG Protocol en ISO werken aan één gezamenlijke standaard, met een publieke consultatie in Q2 2027 en publicatie gepland in Q4 2028. Tot die tijd blijven de huidige standaarden gewoon geldig.

iso-ghg-nl.jpg

 

Uitgaven of activiteit? Allebei

Voor scope 3 maak je per categorie twee keuzes:

  1. Welke data gebruik je? Je uitgaven in euro’s (spend-based) of fysieke hoeveelheden zoals kilo’s, kilometers of kilowatturen (activity-based).
  2. Welke emissiefactor gebruik je? Een gemiddelde voor de sector of het product? Of een specifieke factor van je leverancier, zoals de uitstoot van de leverancier per euro omzet of de footprint van het product dat je koopt?

Hoe specifieker beide keuzes, hoe nauwkeuriger je uitkomst. Dit is geen of-of-keuze voor je hele footprint. Spend-based met sectorgemiddelden geeft je snel een compleet overzicht en laat zien waar de grote posten zitten. Voor die grote posten stap je vervolgens over op activiteitendata en, waar mogelijk, op factoren van je leveranciers.

Het stuurprobleem van gemiddelden

Een sectorgemiddelde beschrijft geen individuele leveranciers. Een leverancier die al jaren investeert in schonere productie krijgt hetzelfde getal als een concurrent die niets doet. Je ziet dus niet wie het goed doet.
Nog lastiger is wat er in de jaren erna gebeurt. Halveert je leverancier zijn uitstoot terwijl je uitgaven gelijk blijven, dan zie je in een spend-based- berekening niets veranderen. Krijg je korting, dan daalt je uitstoot op papier. Stijgen de prijzen door inflatie, dan moet je daarvoor corrigeren, anders stijgt je uitstoot op papier mee. Sommige databases doen dat al voor je, bij andere moet je het zelf doen. Met een spend-based methode kan je je uitstoot reduceren bijna alleen door minder in te kopen. Voor een transitieplan is dat funest: je kunt niet laten zien dat je maatregelen werken.
Spend-based scope 3-cijfers bewegen dus vooral met verkochte volumes, productmix en spend-based factoren, en niet met wat leveranciers daadwerkelijk reduceren.

Hoe krijg je leveranciers in beweging?

Data van leveranciers krijgen is vaak het lastigste deel. Dit werkt in de praktijk:

  • Begin klein. Richt je op de vijf tot tien leveranciers waar je het meeste inkoopt of die het meest uitstoten. Dat hoeft niet allemaal in één jaar of rapportagecyclus: breid het aantal leveranciers stap voor stap uit.
  • Leg uit waarom. Een leverancier die snapt dat je wilt samenwerken en niet wilt afrekenen, deelt eerder.
  • Maak het makkelijk. Een grote Nederlandse supermarktketen bouwde een online hub met uitleg, instructievideo’s en een stappenplan, zodat ook kleine leveranciers hun uitstoot kunnen berekenen. Op kleinere schaal doet een simpel invulformat al veel.
  • Veranker het in je inkoop. Neem de vraag op in contracten of gunningscriteria.
  • Sluit aan bij wat er al is. Steeds meer leveranciers hebben deze gegevens al klaarliggen. Andere klanten, banken of investeerders hebben er misschien al om gevraagd, of ze hebben ze verzameld voor EcoVadis, B Corp of de CO2-Prestatieladder. Vraag dus eerst wat er al is, in plaats van een nieuwe berekening te eisen.

Vijf praktische tips

  1. Leg een stevige basis. Kies een representatief basisjaar en leg vast welke bedrijfsonderdelen meetellen. Maak daarna scope 1 en 2 sluitend: dat is de makkelijkste winst en vaak de eerste vraag van een auditor of klant.
  2. Gebruik spend-based als kaart, niet als eindbestemming. Breng alles eerst grof in beeld en verfijn daarna de drie tot vijf grootste posten met echte hoeveelheden.
  3. Stel leveranciers een concrete vraag. Vraag naar de uitstoot van het product dat jij van hen koopt (per product of per euro). En bereid je eigen antwoord voor, want jouw klanten gaan jou hetzelfde vragen.
  4. Een nulmeting die meegroeit, is normaal. Door betere data verschuift je getal, soms omhoog: je meet beter, je stoot niet meer uit. Ook een fusie of overname verandert je grenzen en dus je getal. Herbereken dan je basisjaar, zodat de vergelijking eerlijk blijft, en neem je directie vooraf mee.
  5. Laat er een frisse blik op werpen. Wie zelf de berekening maakt, ziet zijn eigen aannames vaak niet meer. Laat een externe expert je methode, aannames en berekeningen nalopen. Zo vang je fouten op voordat een auditor, klant of certificerende instelling dat doet.

Tot slot

Een nulmeting is een navigatie-instrument: hij laat zien waar je staat en of je op koers ligt. Een methode die zichtbaar maakt of je maatregelen werken, is daarbij belangrijker dan een eindgetal. Begin breed, verfijn waar het telt en neem je leveranciers mee.
In de volgende blog kijken we naar wat er overblijft als je alles hebt gereduceerd: wat is de rol van CO2-credits en CO2-verwijdering?

Pedram Keshmiri, Sustainability consultant bij TOSCA