Gemeenten staan dichter bij inwoners en ondernemers dan welke overheid ook. Juist daarom spelen ze een sleutelrol in de grote maatschappelijke opgaven van deze tijd: energietransitie, klimaatadaptatie, circulariteit, mobiliteit en brede welvaart. De cruciale vraag is: welke keuzes maken gemeenten vandaag om hun omgeving toekomstbestendig te houden? De whitepaper ‘Gemeenten & duurzaamheid. Een logische combinatie?!‘ uitgebracht namens het platform ImpACTmakers, is een uitnodiging tot dialoog en gezamenlijke actie. “We verkennen hierin hoe gemeenten hun rol als beleidsmaker, verbinder en voorbeeldorganisatie kunnen versterken en hoe politiek, bestuur en ambtelijke directie hierin richting kunnen geven. Op basis van gesprekken en paneldialogen brengen we inzichten, dilemma’s en praktische adviezen samen, zodat we samen duurzame vooruitgang realiseren.”
Brede welvaart als richtinggevend perspectief
In gesprekken met bestuurders, concerncontrollers en duurzaamheidsprofessionals valt één lijn op: gemeenten die stappen vooruitzetten, kijken breed en doen! Duurzaamheid is voor hen niet alleen energie of CO₂, maar een manier om waarde te creëren op sociaal, ecologisch én economisch vlak. Deze gemeenten laten zien dat brede welvaart een kompas kan zijn dat duurzaamheidskeuzes betekenisvol en lokaal relevant maakt.
De kracht van gemeenten: verbinden en voorbeeldgedrag tonen
Gemeenten hebben drie unieke hefbomen:
- Richting geven: Door een heldere visie, integrale programma’s en duidelijke prioriteiten. Zonder richting ontstaat versnippering, en raakt bijvoorbeeld de energietransitie verstrikt tussen projecten, afdelingen en bestuurswisselingen.
- Verbinden: Lokale opgaven vragen om samenwerking. Gemeenten kunnen ondernemers, onderwijs, inwoners en maatschappelijke organisaties bij elkaar brengen — iets dat vooral belangrijk is bij thema’s als netcongestie, circulariteit of warmtetransitie.
- Voorbeeldgedrag tonen: Denk aan duurzaam inkopen, circulair vastgoedbeheer of sturen op langetermijnwaarde in plaats van korte-termijnkosten. Hiermee ontstaat geloofwaardigheid én praktijkervaring.
Rapporteren is geen doel, maar een middel
De VNG-handreikingen voor duurzaamheidsrapportage bieden gemeenten een praktisch kader om prestaties inzichtelijk te maken. Toch benadrukken alle geïnterviewden: Verantwoorden begint niet bij rapportage, maar bij ambitie waarbij een een effectief duurzaamheidsproces bestaat uit:
- Ambitie formuleren
- Stakeholders betrekken
- Dilemma’s en risico’s bespreken
- Passende indicatoren kiezen
- Verantwoorden én leren
Gemeenten die stappen overslaan, lopen het risico te blijven hangen in technocratie, waardoor duurzaamheid een papieren werkelijkheid wordt.
Drie herkenbare dilemma’s binnen gemeentelijke organisaties
En logischerwijs zijn er ook dilemma, zo blijkt uit de interviews die aan de paper ten grondslag liggen. Een aantal voorbeelden.
Politiek versus ambtelijke continuïteit
Politieke kleur beïnvloedt prioritering, maar de ambtelijke organisatie zorgt voor consistentie. Leiderschap van gemeentesecretarissen en directies is hierbij cruciaal.
Urgentie versus zichtbaarheid
Er gebeurt veel, maar het blijft vaak onzichtbaar. Hierdoor lijkt duurzaamheid soms van de agenda verdwenen, terwijl er achter de schermen juist grote stappen worden gezet.
Structuur versus mindset
20% van de belemmeringen vindt zijn oorsprong in wetgeving zo wordt op basis van de gevoerde gesprekken geconcludeerd; 80% draait om informele spelregels en cultuur.
Zes adviezen voor gemeenten die nú willen versnellen
Uit de paper komen een zestal adviezen naar voren voor gemeenten die nu willen versnellen:
- Voer het gesprek over wat echt belangrijk is — en durf te kiezen.
- Benader duurzaamheid integraal — niet als milieudossier, maar als brede welvaartsopgave.
- Werk intensief samen met maatschappelijke partners — niemand kan dit alleen.
- Combineer bottom-up initiatieven met top-down richting.
- Maak mindset en motivatie bespreekbaar — bij bestuurders én ambtenaren.
- Organiseer duurzaamheid als proces — met duidelijke rollen, leerloops en borging in de P&C-cyclus.
Eilanden van goede wil verdienen een podium
Door heel Nederland zijn prachtige initiatieven zichtbaar, vaak tegen de stroom in. Deze verhalen verdienen het om gedeeld te worden, zodat andere gemeenten kunnen leren en geïnspireerd raken. Daarom starten de initiatiefnemers van de paper een interviewreeks om deze “eilanden van goede wil” breed onder de aandacht te brengen.
Over de whitepaper
De whitepaper is een initiatief van Afier Accountants en Adviseurs, Cooperate Green, Eshuis Accountants en Adviseurs, Stolwijk Kelderman Accountants Fiscalisten en Vermetten Accountants en Adviseurs die zich hebben verenigd in het platform impACTmakers gemeenten. Zij hebben de wens de dialoog te faciliteren binnen lokale overheden over het thema duurzaamheid. Genoemde kantoren hebben elkaar gevonden in een gedeelde ambitie werk te willen maken van duurzaamheid.
De paper is uitgewerkt onder redactie van Mark de Lat. Mark is onderzoeker bij het lectoraat Business Models van Hogeschool Saxion, doet promotieonderzoek naar “sensemaking & sustainability” aan de Nyenrode Business Universiteit, werkt als opinieleider en strateeg voor Eshuis Accountants en Adviseurs en begeleidt als strategie- en teamcoach directies en managementteams vanuit zijn eigen praktijk het transitie/Atelier.
