Advocates for the Future kondigt vandaag de ‘Zaak voor de Toekomst’ aan: een nieuwe, baanbrekende klimaatzaak tegen het Havenbedrijf Rotterdam. In deze zaak staat de toekomst centraal en de rol die een overheidsbedrijf als het Havenbedrijf daarin speelt. Samen met een groep jongeren vraagt Advocates for the Future het Havenbedrijf om regie te nemen over het grootste haven- en industriecomplex van Europa en te bouwen aan een duurzame toekomst.
Onderzoek toont aan dat de haven van Rotterdam substantieel bijdraagt aan de wereldwijde uitstoot van broeikasgassen. Het Havenbedrijf is de beheerder en exploitant van het grootste industriecomplex van Europa, dat voornamelijk op fossiel is gebaseerd. Daarmee faciliteert het Havenbedrijf de activiteiten in de haven, met een enorme uitstoot van broeikasgassen, en draagt het zo bij aan gevaarlijke klimaatverandering. De ‘Zaak voor de Toekomst’ onderscheidt zich van andere klimaatzaken omdat het de eerste klimaatzaak in Nederland is tegen een overheidsbedrijf.
Persconferentie in de Oase in Rotterdam
Vandaag vindt in Oase, gelegen naast de haven van Rotterdam, de aankondiging van de klimaatzaak plaats. Tijdens de persconferentie draagt actrice Hannah Hoekstra (Theater Rotterdam) een stuk voor uit de monoloog ‘Beste mensen’ van Anoek Nuyens, waarin klimaatspeeches van wereldleiders samenkomen in een indringende oproep tot verandering. Vervolgens wordt de zaak inhoudelijk toegelicht door AftF en zullen jongeren het woord nemen. Om 12:00 varen deze jongeren vanaf de Oase per zeilboot naar het Havenbedrijf en zullen zij de sommatiebrief persoonlijk aan het Havenbedrijf overhandigen.
Sommatiebrief
AftF sommeert het Havenbedrijf om zijn klimaatbeleid in lijn te brengen met de doelstellingen van het Akkoord van Parijs. Concreet eist AftF dat het Havenbedrijf de fossiele activiteiten in de haven gecontroleerd, maar zo snel mogelijk, gaat afbouwen, met als doel het behalen van volledige klimaatneutraliteit in 2050. De sommatie volgt op meerdere brieven en gesprekken met het Havenbedrijf, waarin het Havenbedrijf steeds herhaalt dat een afbouwplan “niet aan de orde is“. Voor AftF is dit onacceptabel en daarom zet zij met deze sommatiebrief de gang naar de rechter in.
Rotterdamse haven is de fossiele rotonde van Europa
De Rotterdamse haven is een van de grootste fossiele energie- en industriehubs van Europa. Via de haven worden enorme hoeveelheden olie, kolen en gas ingevoerd, verwerkt en doorgevoerd. De uitstoot van broeikasgassen die samenhangt met deze activiteiten is zeer groot.
Uit onderzoek van CE Delft (2024) blijkt dat de Rotterdamse haven de grootste uitstoter van Nederland is, met een uitstoot van 604 Mton CO2-equivalent per jaar. Dit staat gelijk aan meer dan 50x de uitstoot van Schiphol en draagt bij aan 1,6% van de wereldwijde uitstoot. Het Havenbedrijf erkent dat de activiteiten in de haven bijdragen aan gevaarlijke klimaatverandering en ook dat hierdoor wereldwijd mensenrechten onder druk komen te staan. Toch heeft het Havenbedrijf geen plannen om de oorzaak van de gevaarlijke klimaatverandering – de fossiele basis van de haven – aan te pakken. AftF benadrukt dat de inzet van het Havenbedrijf cruciaal is voor het slagen van de klimaattransitie; de haven is immers een van de grootste fossiele energie- en industriehubs in Europa (circa 13% van alle energieverbruik in Europa loopt door de Rotterdamse haven).
Het Havenbedrijf heeft een zwaarwegende juridische verantwoordelijkheid
In vele rechterlijke uitspraken is inmiddels vastgesteld dat klimaatverandering een schending van mensenrechten oplevert en dat zowel staten als private actoren een verplichting hebben om zich maximaal in te spannen om gevaarlijke klimaatverandering tegen te gaan.
In het geval van het Havenbedrijf gaat het om een bijzondere, zwaarwegende verantwoordelijkheid. Dat komt onder meer omdat het Havenbedrijf een overheidsbedrijf is en publieke taken vervult. De aandelen van het Havenbedrijf zijn volledig in handen van de gemeente Rotterdam (70%) en de Nederlandse Staat (30%). Van staatsdeelnemingen wordt meer verwacht: hun verplichtingen doen niet of nauwelijks onder aan de inspanningen die van de Staat zelf mogen worden verwacht. Daarnaast geldt dat het Havenbedrijf ook een zwaarwegende verantwoordelijkheid heeft vanwege zijn rol als systeemspeler binnen de mondiale energie- en industriële keten en vanwege de langdurige en historisch omvangrijke bijdrage die de haven heeft geleverd aan het mondiale klimaatprobleem.
Dit alles betekent dat het Havenbedrijf de verplichting heeft om alle maatregelen te nemen die binnen zijn macht liggen om de negatieve effecten van de door het bedrijf gefaciliteerde vervuilende activiteiten in de haven te beëindigen en/of te beperken.
Fossiele afbouwstrategie is essentieel
Internationaalrechtelijk en wetenschappelijk is er een consensus dat klimaatneutraliteit in 2050 alleen mogelijk is als fossiele brandstoffen worden afgebouwd en dat daar duurzame alternatieven voor in de plaats komen. Het Havenbedrijf zegt zich in te spannen voor de opbouw van duurzame alternatieven, maar doet dat niet in parallel met de afbouw van fossiel. Die aanpak is onvoldoende, niet op de laatste plaats omdat de fossiele industrie broodnodige ruimte voor duurzame industrie bezet houdt. Ook de Wetenschappelijke Klimaatraad benadrukt dat de klimaattransitie opbouw, ombouw en afbouw vereist en dat het enkel verduurzamen van de fossiele industrie niet zal leiden tot klimaatneutraliteit.
Een planmatige afbouwstrategie biedt het Havenbedrijf de mogelijkheid om richting te geven aan zowel de afbouw van fossiele activiteiten als de opbouw van duurzame alternatieven. Een toekomstgericht klimaatplan is noodzakelijk om de haven leefbaar, concurrerend en sociaal rechtvaardig te houden.
Het Havenbedrijf kan deze transitie realiseren
Als beheerder, exploitant en ontwikkelaar van het havengebied bepaalt het Havenbedrijf in belangrijke mate welke activiteiten in de haven plaatsvinden en onder welke voorwaarden. Het Havenbedrijf beschikt over verschillende instrumenten om de afbouw van fossiele activiteiten in gang te zetten. Bijvoorbeeld via gronduitgifte, contracten met klanten, infrastructuurontwikkeling, investeringsbeslissingen, tariefstructuren en financiële prikkels. Het Havenbedrijf gebruikt deze instrumenten nu ook al om bepaalde vormen van verduurzaming te stimuleren, maar doet dat niet met het oog op de afbouw van fossiele activiteiten. Zo maakt het Havenbedrijf afspraken met klanten over de directe uitstoot in de haven, maar wil het geen afspraken maken over de indirecte uitstoot, terwijl juist daar de grote klimaatopgave ligt.
Maikel van Wissen, directeur van Advocates for the Future: “Het Havenbedrijf is geen gewoon bedrijf. Het is een overheidsbedrijf dat publieke belangen moet dienen. Daar hoort bij dat het huidige en toekomstige generaties beschermt tegen gevaarlijke klimaatverandering. Wie vandaag blijft kiezen voor fossiele afhankelijkheid, legt de rekening bij jongeren neer. Dat is maatschappelijk onverantwoord en juridisch onhoudbaar. Wij vragen niet om een sprong in het diepe. Wij vragen om regie: een eerlijk, controleerbaar en bindend plan waarmee fossiele activiteiten worden afgebouwd en ruimte ontstaat voor de haven van de toekomst. De Rotterdamse haven heeft de mensen, kennis en infrastructuur om die omslag te maken. Maar dan moet het Havenbedrijf nu kiezen voor de toekomst.
Havenwerknemers mogen niet de dupe worden van plannen die de fossiele industrie boven gewone mensen zet. De economie van de toekomst ontstaat alleen als daar ruimte voor wordt gemaakt. Dat vraagt om keuzes, plannen en regie. De Rotterdamse haven kan een sleutelrol spelen in een duurzame wereld.”
Detroit aan de Maas
De energietransitie vraagt om regie. Het is geen vraag of de wereld afscheid zal nemen van fossiele brandstoffen. De enige vraag is of dit op een gecontroleerde of ongecontroleerde manier zal plaatsvinden. Zonder duidelijke keuzes van het Havenbedrijf dreigt Rotterdam vast te houden aan de “status quo industrie” en achter te blijven met de resten van de oude, op fossiel gebaseerde industrie. Zoals de stad Detroit niet voorbereid was op de ineenstorting van de auto-industrie. Door nu in te zetten op de gerichte afbouw van fossiel, kan het verlies van werkgelegenheid, hoge transitiekosten en economische schade worden voorkomen. Het Havenbedrijf Rotterdam heeft een verantwoordelijkheid, in het bijzonder als staatsdeelneming, om ambitieus klimaatbeleid uit te voeren en om zo de werkgelegenheid van de stad te beschermen. Door nu actie te ondernemen blijft een rechtvaardige transitie, waarbij eerlijke lonen, ruimte voor omscholing en nieuwe banen centraal staan binnen handbereik. Zonder sterk klimaatbeleid is er geen bestaanszekerheid.
De afgelopen maanden hebben opnieuw laten zien hoe kwetsbaar onze economie blijft zolang wij afhankelijk zijn van de fossiele industrie. Blijvende fossiele afhankelijkheid maakt Nederland kwetsbaar voor prijsschokken, geopolitieke instabiliteit, dalende vraag, strengere klimaatregels en stranded assets. Wie te lang wacht, laat de toekomst van de haven over aan marktontwikkelingen, geopolitieke schokken en verouderde industrie.
De toekomst van jongeren
Het belang van jongeren en toekomstige generaties staat centraal in deze zaak. Extreem weer, hittegolven, vervuilde lucht en stijgende zeespiegels zijn geen hypothetische scenario’s meer, maar directe bedreigingen voor de gezondheid en leefomgeving. Jongeren zullen het langst leven met de gevolgen van de klimaatcrisis, maar hebben geen stem in de huidige besluitvorming. Internationale klimaatverdragen en rechtspraak benadrukken expliciet het belang van intergenerationele rechtvaardigheid in klimaatbeleid. De huidige plannen van het Havenbedrijf richten zich op de korte termijn, terwijl jongeren het meeste belang hebben bij échte, structurele verandering met oog op de toekomst. Hoe langer de Rotterdamse haven blijft vasthouden aan fossiele brandstoffen, hoe groter de risico’s voor de toekomst van deze generatie.
Het belang van toekomstige generaties wordt vaker in klimaatzaken genoemd. Advocates for the Future komt uitdrukkelijk voor deze belangen op. Het is om die reden dat de sommatiebrief door jongerenvertegenwoordigers aan het Havenbedrijf wordt overhandigd en zij een rol hebben in de campagne.
Unieke klimaatzaak
De zaak is bijzonder. Voor het eerst wordt in Nederland een klimaatzaak gericht tegen een staatsdeelneming, maar deze klimaatzaak gaat verder dan dat. Advocates for the Future richt zich niet op één fabriek, één pijpleiding of één vergunning, maar op een publieke systeemspeler: het Havenbedrijf Rotterdam. Daarmee staat in deze zaak een fundamentele vraag centraal: mag een overheidsdeelneming blijven sturen op de voortzetting van fossiele activiteiten, terwijl duidelijk is dat die activiteiten bijdragen aan gevaarlijke klimaatverandering en ernstige risico’s opleveren voor huidige generaties, jongeren en toekomstige generaties?
Advocates for the Future meent van niet. Het Havenbedrijf is geen gewone commerciële partij. Als overheidsdeelneming moet het publieke belangen dienen, waaronder de bescherming van mensenrechten, het behoud van natuur en biodiversiteit, duurzame welvaart, werkgelegenheid en een toekomstbestendige Rotterdamse economie. Die publieke verantwoordelijkheid strekt zich ook uit tot jongeren en toekomstige generaties, die de gevolgen dragen van keuzes die vandaag worden gemaakt.
Daarbij richt Advocates for the Future zich niet enkel op reductiepercentages voor de uitstoot van broeikasgassen, maar op de daadwerkelijke fossiele activiteiten in de Rotterdamse haven. Daarmee gaat deze zaak niet alleen over emissies, maar over de vraag welke economie we doorgeven.
Door dat na te laten, blijft het Havenbedrijf de fossiele economie faciliteren en draagt het bij aan de risico’s van gevaarlijke klimaatverandering. Daarmee handelt het in strijd met zijn maatschappelijke zorgplicht en dus onrechtmatig in de zin van artikel 6:162 lid 2 BW.
Rivka Meelis, rechtenstudent en jongerenvertegenwoordiger Advocates for the Future: “Vandaag ga ik met jongeren op een zeilboot de sommatiebrief brengen aan het Havenbedrijf Rotterdam. Wij maken ons heel erg zorgen over onze toekomst en willen dat de grootste fossiele vervuiler van Nederland gaat veranderen. We doen dit voor jongeren van over de hele wereld die nu al in onzekerheid leven door de klimaatcrisis en voor toekomstige generaties. Ik ben eerder in gesprek gegaan met de CEO van het Rotterdams Havenbedrijf. Siemons en zijn collega’s spraken over ambities en intenties, maar echte, bindende stappen blijven uit. Aan het einde van ons gesprek stelden we hem één simpele vraag:‘kunt u ons in de ogen aankijken en zeggen dat u er alles aan doet om de uitstoot van de haven te verminderen?’ Het bleef stil. De tijd van vragen is wat ons betreft nu voorbij.”
Wereldwijde klimaatzaken
Deze klimaatzaak staat niet op zichzelf. Wereldwijd, van Nieuw-Zeeland tot Noorwegen, van Colombia tot Tsjechië, worden klimaatzaken gevoerd. Veelal aangevoerd door jongeren, zoals Held. V. State of Montana (bekend als Youth v. Gov), de Duitse Neubauer klimaatzaak of de ICJ Advisory Opinion over klimaatverandering. Wij bouwen hierop voort, samen met uitspraken uit Nederlandse klimaatrechtszaken, waaronder die van Urgenda, Milieudefensie en Greenpeace. Hierin werd vastgesteld dat de Staat en bedrijven een verantwoordelijkheid hebben om klimaatverandering tegen te gaan. Dit heeft gevolgen tot ver buiten de rechtbank: van publieke bewustwording tot toegenomen emissiereducties en hogere maatschappelijke druk.
Reactie Havenbedrijf Rotterdam op sommatiebrief Advocates for the Future
Advocates for the Future heeft op 12 mei een sommatiebrief overhandigd aan Havenbedrijf Rotterdam. Wij gaan deze brief nu bestuderen. Het Havenbedrijf is al enige tijd met deze juridische ngo in gesprek. We delen hun zorgen over de wereldwijde klimaatverandering en streven beide naar een klimaatneutrale Rotterdamse haven. We verschillen echter van mening over de manier waarop dit doel moet worden bereikt. In eerdere gesprekken en brieven hebben we hierop toelichting gegeven.
Als havenbedrijf zijn we verantwoordelijk voor de afhandeling van de scheepvaart in de haven, het verhuren van terreinen aan de drieduizend in de haven gevestigde bedrijven en het ontwikkelen van infrastructuur, waaronder kades en buisleidingen. We streven ernaar om met onze strategie verschillende maatschappelijke belangen zo goed mogelijk samen te brengen. Dat doen we in overleg met onze aandeelhouders; de gemeente Rotterdam en de Nederlandse staat.
Het tegengaan van de effecten van klimaatverandering vraagt om een heel nieuw, wereldwijd systeem voor energie en grondstoffen. Hiervoor moeten bedrijven wereldwijd, en dus ook in de haven, grote investeringen doen in ombouw van fabrieken en in nieuwe productiefaciliteiten. Als gevolg daarvan gaat de CO2-uitstoot op termijn omlaag en neemt de afhankelijkheid van fossiele energie en fossiele grondstoffen af, zowel bij bedrijven in de haven als bij gebruikers van hun producten elders. Havenbedrijf Rotterdam faciliteert en stimuleert de benodigde investeringen; een circulaire en klimaatneutrale haven is dan ook een van onze prioriteiten. We willen daarbij het investeringsklimaat zo aantrekkelijk mogelijk houden. Hierdoor kan de haven ook in de toekomst blijven bijdragen aan de economie en werkgelegenheid van Rijnmond, Nederland en Europa. In een tijd van geopolitieke spanningen willen we bovendien dat de haven een belangrijke rol speelt in de leveringszekerheid van energie en in het versterken van de strategische autonomie van Europa.
Advocates for the Future geeft met de sommatiebrief aan de stap naar de rechter te overwegen. Uiteraard toetsen wij ons beleid steeds aan wet- en regelgeving en de internationale economische context waarin bedrijven in de haven opereren. Advocates for the Future wil dat het Havenbedrijf ingrijpt bij bedrijven in de haven en hen dwingt hun activiteiten af te bouwen. Wij betwijfelen of dit het maatschappelijk belang dient en past bij onze rol en mogelijkheden. We zullen op de brief reageren en blijven graag met Advocates for the Future en andere maatschappelijke organisaties in gesprek over de afwegingen die wij maken.
Bron: Advocates for the Future