Door de EU gefinancierde experts hebben vandaag de meest uitgebreide analyse ooit gepresenteerd van de ‘urban mine’ van Europa – materiaalvoorraden en afvalstromen die een enorme, onderbenutte voorraad metalen en mineralen bevatten die essentieel zijn voor schone energie, digitale technologieën en de moderne industrie. Tijdens een evenement ter afsluiting van het FutuRaM-project presenteerden onderzoekers een uitgebreide kaart van kritieke grondstoffen (CRM’s) in afgedankte producten, industriële reststoffen en gesloopte infrastructuur in de EU27+4 (EU, VK, Zwitserland, IJsland en Noorwegen).
Het ongekende onderzoek omvatte een analyse van 42 kritieke elementen in diverse afvalstromen, van elektronisch afval, voertuigen en hun accu’s tot windturbines, slakken en as en bouw- en sloopafval.
Uit het onderzoek bleek dat recyclingsystemen Europa tegen 2050 in staat zouden kunnen stellen om jaarlijks tussen de 4,1 en 5,7 miljoen ton kritieke grondstoffen terug te winnen. Het potentieel voor primaire vervanging varieert van maximaal 33% onder ongewijzigde omstandigheden, tot 47% met verbeterde recyclingsystemen en 56% in een circulair economiescenario, mits de kwaliteit van secundaire grondstoffen die van primaire grondstoffen kan vervangen. Dit zou de Europese afhankelijkheid van geïmporteerde materialen verminderen en de leveringszekerheid voor belangrijke technologieën zoals batterijen, elektrische voertuigen en hernieuwbare zonne- en windenergie versterken.
Een belangrijke vooruitgang van het project is een uitgebreid overzicht van meerdere afvalstromen, van producten die op de markt worden gebracht tot afvalproductie, met een nieuw recyclingmodel dat onderscheid maakt tussen kritieke grondstoffen die in afval aanwezig zijn en grondstoffen die na behandeling als secundaire grondstoffen beschikbaar komen. Dit lost een belangrijke tekortkoming in eerdere beoordelingen op en maakt beleidsrelevantere schattingen van het leveringspotentieel mogelijk.
Alle projectgegevens zijn nu beschikbaar via het Urban Mine Platform (urbanmineplatform.eu), een digitale tool die inzicht geeft in de beschikbaarheid van grondstoffen voor de grondstoffenhandel in de Europese afvalstromen. Deze gegevens worden geanalyseerd aan de hand van een gemeenschappelijk raamwerk dat de stromen volgt van producten en componenten tot individuele materialen en chemische elementen.
Het FutuRaM-rapport (Future Availability of Secondary Raw Materials) en het Urban Mine Platform bieden een gedetailleerde gids voor grondstoffen voor de EU27+4-landen, die momenteel grotendeels worden bevoorraad door China (bijv. zeldzame aardmetalen, lithium en kobalt), de Democratische Republiek Congo (kobalt), Australië (lithium), Zuid-Afrika (platina) en Turkije (boor).
Een afvallandschap rijk aan strategische kansen
Het platform en het eindrapport bundelen geharmoniseerde gegevens over zeven belangrijke afvalstromen:
- Afgedankte elektrische en elektronische apparatuur (AEEA)
- Afgedankte batterijen
- Afgedankte voertuigen
- Bouw- en sloopafval van gebouwen
- Slakken en as van industriële processen
- Mijnbouwafval
- Gedemonteerde windturbines
Het bevestigt dat in 2022 5,2 miljoen ton aan gerecyclede materialen (CRM’s) in producten op de markt werd gebracht, vergeleken met 2,1 miljoen ton in afval en 1,4 miljoen ton gerecycled materiaal. Dit benadrukt zowel de omvang van de materiaalstromen als de kloof tussen consumptie en recycling.
Tegen 2050 zou het aantal CRM’s in producten dat op de markt wordt gebracht kunnen oplopen tot 8,4 tot 12,2 miljoen ton per jaar, aangezien de afvalproductie 5,2 tot 6,4 miljoen ton zal bedragen en de recycling 4,7 tot 5,7 miljoen ton. Dit onderstreept het groeiende strategische belang van recyclingsystemen.
Veel strategisch belangrijke materialen, waaronder lithium, kobalt en zeldzame aardmetalen, gaan momenteel grotendeels verloren tijdens de inzameling en/of afvalverwerking.
Vijf belangrijke grondstoffen – waaronder platina en rhodium – hebben een terugwinningspercentage van meer dan 80%, grotendeels dankzij goed ontwikkelde inzamelings- en verwerkingsroutes.
Acht andere grondstoffen, waaronder aluminium, koper, palladium en nikkel, vallen in de range van 40-80%, waar de infrastructuur voor inzameling en verwerking weliswaar aanwezig is, maar de verliezen aanzienlijk blijven.
En voor 22 belangrijke grondstoffen bedraagt de terugwinning minder dan één ton per jaar in de gehele EU27+4 (gegevens uit 2022), waarbij de meeste zeldzame aardmetalen in deze categorie vallen.
Volgens het rapport zouden, met de juiste wetgevende en industriële keuzes die nu worden gemaakt, binnen 24 jaar zo’n 17 belangrijke grondstoffen, waaronder kobalt, lithium en zeldzame aardmetalen zoals dysprosium en neodymium, een terugwinningspercentage van meer dan 80% kunnen bereiken.
Het volume aan producten op de markt die grondstoffen bevatten, zal naar verwachting sterk toenemen door de versnelde elektrificatie, de inzet van hernieuwbare energie en de digitalisering. Deze toename van de hoeveelheid grondstoffen in stedelijke mijnen leidt tot een toename van de hoeveelheid die in de toekomst kan worden teruggewonnen.
Het onderzoek toonde aan dat de terugwinning van aluminium tegen 2050 zou kunnen groeien van ongeveer 0,9 miljoen ton per jaar nu naar maar liefst 2,7 tot 3,5 miljoen ton, terwijl de terugwinning van koper zou kunnen stijgen van 0,3 miljoen ton naar maar liefst 0,8 tot 1,4 miljoen ton per jaar.
Opvallend is dat sommige van de meest waardevolle materialen het minst waarschijnlijk via formele recyclingsystemen worden verwerkt, omdat de marktwaarde van elementen zoals goud ertoe leidt dat producten in informele en vaak niet-getraceerde stromen terechtkomen.
Een van de snelst groeiende toepassingen van grondstoffen is de transitie naar elektrische mobiliteit en hernieuwbare energie, wat leidt tot een groter potentieel voor terugwinning.
Bijvoorbeeld:
- De terugwinning van lithium zou kunnen toenemen van minder dan 1.000 ton nu tot 30.000-52.000 ton per jaar in 2050.
- De terugwinning van kobalt zou kunnen groeien van ongeveer 1.000 ton tot wel 25.000-40.000 ton per jaar.
- De terugwinning van nikkel zou kunnen toenemen van ongeveer 4.000 ton tot meer dan 103.000-171.000 ton per jaar.
Deze toenames worden grotendeels veroorzaakt door de verwachte stijging van batterijafval naarmate elektrische voertuigen en energieopslagsystemen het einde van hun levenscyclus bereiken.
Ook de hoeveelheid zeldzame aardmetalen die worden gebruikt in windturbines, afgedankte elektrische en elektronische apparatuur (AEEA) en elektromotoren zal naar verwachting aanzienlijk toenemen, wat het belang onderstreept van het ontwikkelen van recyclingtechnologieën voor permanente magneten.
Klimaatvoordeel: vergelijkbaar met het vermijden van de CO2e-uitstoot van Spanje
Naast de leveringszekerheid levert het terugwinnen van kritieke grondstoffen uit afval ook aanzienlijke milieuvoordelen op.
De afgelopen jaren heeft de jaarlijkse terugwinning van secundaire grondstoffen uit de geanalyseerde Europese afvalstromen ongeveer 38 miljoen ton directe emissies gegenereerd, maar 77 miljoen ton vermeden door verminderde primaire winning, wat resulteerde in een netto klimaatvoordeel van ongeveer 39 miljoen ton CO₂-equivalent.
Tegen 2050 zouden de vermeden emissies kunnen oplopen tot tussen de 81 en 273 miljoen ton CO₂-equivalent per jaar, wat de directe verwerkingsemissies van 71-80 miljoen ton ruimschoots overtreft – waarmee recycling wordt bevestigd als een belangrijke strategie voor klimaatmitigatie.
Het dichten van de lacunes in het Europese recyclingsysteem
Ondanks het enorme potentieel wijst de studie op grote tekortkomingen in de huidige inzamelings- en recyclingsystemen.
Hoewel Europa bijvoorbeeld een wereldleider is op het gebied van afval van elektrische en elektronische apparatuur (AEEA), wordt bijna de helft van het elektronisch afval buiten de officiële recyclingsystemen verwerkt. Een deel van de verliezen treedt zelfs op binnen de officiële afvalverwerking, wat in 2022 leidde tot de grootste verliezen (500 kiloton) aan kritieke grondstoffen.
Ook worden veel batterijen op onjuiste wijze weggegooid of geëxporteerd, terwijl een groot aantal afgedankte voertuigen buiten de officiële verwerkingskanalen blijft of als tweedehands auto’s buiten de EU wordt geëxporteerd. Dit leidde in 2022 tot verliezen van meer dan 200 kiloton aan kritieke grondstoffen.
Het verbeteren van de inzamelingspercentages, de traceersystemen en de recyclinginfrastructuur zou daarom aanzienlijke extra voorraden kritieke materialen kunnen ontsluiten.
Wat batterijen betreft, is de huidige recyclingcapaciteit voor lithium-iontechnologieën nog steeds in ontwikkeling. Aanzienlijke hoeveelheden gedeeltelijk verwerkte batterijmaterialen, bekend als “black mass”, worden vanuit Europa geëxporteerd, waardoor waardevolle grondstoffen niet volledig binnen de regio worden teruggewonnen.
De belangrijkste knelpunten zijn:
- Recyclingprojecten haalbaarder maken in Europa
- Investeren in betere afvalscheiding en mechanische verwerking/ontmanteling
- Investeren in innovatieve recyclingtechnieken
Een nieuwe aanpak
Een nieuwe aanpak, ontwikkeld in het kader van het FutuRaM-project, heeft als doel orde en duidelijkheid te scheppen in een van de meest complexe uitdagingen binnen de circulaire economie: bepalen welke recyclingprojecten de moeite waard zijn. Voortbouwend op de United Nations Framework Classification (UNFC), een internationaal erkend systeem voor de beoordeling van mijnbouw- en energieprojecten, past de nieuwe tool, SARA4UNFC genaamd, deze principes toe op afval en recycling. Het stelt overheden, investeerders en de industrie in staat om niet alleen te beoordelen of waardevolle materialen in afvalstromen aanwezig zijn, maar ook of deze op een realistische manier kunnen worden teruggewonnen die technisch haalbaar, economisch rendabel en sociaal en ecologisch verantwoord is.
SARA4UNFC is een besluitvormingstool om afval om te zetten in een betrouwbare bron van circulaire grondstoffen. Het helpt bij het vergelijken van verschillende recyclingopties, het identificeren van de meest veelbelovende projecten en het verminderen van de onzekerheid bij investeringen in infrastructuur en nieuwe technologieën. Door een consistent kader te bieden voor meerdere afvalstromen en waardeketens, verbetert het ook de communicatie tussen belanghebbenden, van beleidsmakers tot particuliere investeerders, en ondersteunt het de implementatie van de EU-verordening inzake kritieke grondstoffen. Uiteindelijk is het doel de overgang van pilotprojecten naar grootschalige terugwinningssystemen te versnellen, waardoor secundaire grondstoffen een betrouwbaar onderdeel worden van toekomstige toeleveringsketens.
Beleidsaanbevelingen
- Stel een geharmoniseerd EU-kader vast voor de rapportage en classificatie van secundaire grondstoffen. Een gemeenschappelijk systeem zou zorgen voor consistente, vergelijkbare gegevens in alle lidstaten, waardoor kritieke materialen nauwkeuriger kunnen worden gevolgd en beleidsbeslissingen beter onderbouwd kunnen worden.
- Institutionaliseer het Urban Mine Platform als kerninfrastructuur voor EU-gegevens. Door het platform in EU-systemen te integreren, ontstaat een permanente, betrouwbare gegevensbron ter ondersteuning van monitoring, investeringsplanning en de implementatie van regelgeving.
- Pas het UNFC-classificatiesysteem toe op secundaire grondstoffen. Door dit wereldwijd erkende kader uit te breiden naar recyclingprojecten, zouden de transparantie, vergelijkbaarheid en het vertrouwen van investeerders en beleidsmakers toenemen.
- Versterk de handhaving en monitoring van illegale afvalstromen. Strengere controles en betere tracering zijn nodig om te voorkomen dat waardevolle materialen illegaal worden verwerkt.
“De afvalstromen in Europa bevatten al enorme hoeveelheden cruciale grondstoffen. Het benutten van deze ‘stedelijke mijn’ is essentieel voor het versterken van de leveringszekerheid, het ondersteunen van de transitie naar schone energie en het verminderen van de milieubelasting.” -Kees Baldé, Senior Scientific Specialist bij het United Nations Institute for Training and Research – SCYCLE
“Dit rapport stelt beleidsmakers, onderzoekers en de industrie in staat om de ‘stedelijke mijn’ van Europa met ongekende helderheid te beoordelen. De data en infrastructuur die we hebben opgebouwd, vormen een basis voor op bewijs gebaseerde beleidsvorming, langetermijnmonitoring en strategische investeringsbeslissingen. Of Europa dit potentieel daadwerkelijk benut, hangt af van de keuzes die nu worden gemaakt – op het gebied van wetgeving, recyclinginfrastructuur en dataverzameling. Gezien deze krachtige bevindingen moeten we onze denkwijze veranderen en ‘secundaire’ bronnen van cruciale grondstoffen beschouwen als de nieuwe primaire bron.”- Pascal Leroy, Directeur-Generaal, Waste Electrical and Electronic Equipment (WEEE) Forum
“Door het UNFC-raamwerk toe te passen op recycling, bieden we beleidsmakers en investeerders een gemeenschappelijke taal om secundaire grondstoffen te evalueren, iets wat lange tijd ontbrak in de transitie naar een circulaire economie.” – Soraya Heuss-Aßbichler, hoogleraar mineralogie, Ludwig-Maximilians Universität München
