Zonder een wezenlijke andere aanpak blijft de overheid structureel niet in staat om de gezondheid van omwonenden van zware industrie voldoende te beschermen. Dat concludeert Natuur en Milieufederatie Noord-Holland (MNH) na het analyseren van rapporten, beleidsstukken en vergunningprocedures rondom Tata Steel, samengevat in de vandaag gelanceerde ‘Tijdlijn Tata Steel: 15 jaar vertraging en uitstel in beeld’. Directeur Sijas Akkerman van MNH: “Er zitten fundamentele ‘weeffouten’ in het systeem van verlening, toezicht en handhaving van milieuvergunningen, waardoor economische belangen van de industrie zwaarder wegen dan volksgezondheid.” 

Leefomgeving onvoldoende schoner

Uit onderzoeken van het RIVM naar de leefomgeving rondom Tata Steel blijkt dat de luchtkwaliteit in de IJmond slechter is dan elders in Nederland. Inwoners van Wijk aan Zee leven gemiddeld 2,5 maand korter en worden blootgesteld aan verhoogde concentraties zware metalen, lood en PAK’s uit de staalfabriek. “Ondanks tientallen beleidsprogramma’s, onderzoeken, bestuurlijke overleggen en handhavingstrajecten is de leefomgeving sinds 2019 onvoldoende schoner geworden”, aldus Sijas Akkerman. “Als het om dit soort bedrijven gaat, is de overheid heel voorzichtig in het opleggen en handhaven van milieunormen. Het RIVM adviseert bijvoorbeeld wel meteen om geen eieren van hobbykippen te eten vanwege PFAS. Als je deze lijn volgt, dan zou je als overheid veel strenger en daadkrachtiger tegen Tata Steel en andere vervuilende fabrieken moeten optreden.”

Vertragingsmechanismen in VTH-stelsel

MNH geeft aan dat langdurige vergunning-, handhavings- en juridische procedures ervoor zorgen dat strengere milieunormen- en maatregelen bij Tata Steel pas na jaren effect hebben. Hoewel overheden sinds 2019 tal van beleidsplannen hebben gepubliceerd, blijven concrete en afdwingbare maatregelen vaak uit door bestuurlijke vertragingen, onderlinge verwijzingen tussen overheden en het uitblijven van de invoering van strengere instrumenten. Hierdoor blijft de bescherming van omwonenden ondergeschikt aan industriële belangen.

Industrie bepaalt de norm

De kern van het probleem ligt volgens MNH in het ontwerp van de milieuwetgeving. Europese regels schrijven voor dat bedrijven alleen hoeven te investeren in schonere technieken als deze economisch haalbaar zijn. Voor oudere installaties gelden bovendien vaak verouderde normen. “Milieuwetgeving is zo ingericht dat economische haalbaarheid het vertrekpunt is. Gezondheid is geen automatische ondergrens” aldus Akkerman. “Oude, vervuilende installaties blijven in bedrijf en verbeteringen afdwingen kost veel tijd en juridische inspanning.” Soms komt een bedrijf sneller zelf in actie dan de overheid. Akkerman: “Tata Steel heeft met hun programma Roadmap Plus de uitstoot van stof en zware metalen verminderd en werkt aan een Groen Staal-fabriek. Hoewel omwonenden de verbeteringen onvoldoende vinden zolang oude installaties blijven draaien, gebeurt er tenminste iets aan het verminderen van de vervuiling.”

Oproep tot systeemverandering

MNH concludeert dat niet alleen Tata Steel moet veranderen, maar vooral het systeem waarin vergunningverlening en toezicht plaatsvinden. De organisatie pleit onder meer voor:

  • Milieunormen die gebaseerd zijn op gezondheidskundige veiligheid in plaats van economische haalbaarheid;
  • Snellere actualisatie van vergunningen;
  • Actiever gebruik van omgevingswaarden;
  • Sterkere, onafhankelijke omgevingsdiensten met voldoende middelen;
  • Prioriteit voor gezondheid in handhaving en rechtspraak.

“Een gezonde leefomgeving is een grondrecht. Zolang het systeem economische belangen structureel voorrang geeft, blijven omwonenden de prijs betalen,” stelt Akkerman.

Bron: Natuur en Milieufederatie Noord-Holland