Willen we circulair opschalen en onszelf minder afhankelijk maken van buitenlandse grondstoffen, dan moeten we circulair ondernemerschap anders gaan waarderen. Dat vraagt om eerlijke beprijzing van nieuwe fossiele materialen en gerichte investeringen in circulaire schaal om de markt in beweging te brengen. Future Up ontwikkelde een instrument die dit realiseert: de circulaire hefboom. De opbrengst van de heffing op fossiel wordt geïnvesteerd in bedrijven die materialen in de economie houden. Kortom, de vervuiler betaalt de investeringen van bedrijven die inzetten op circulair.
Wat is de circulaire hefboom?
De circulaire hefboom is ontwikkeld door Future Up tijdens de Plastictafel, samen met bedrijven en organisaties uit de Nederlandse plasticketen. Door het omvallen van vele recyclers stond aan tafel één vraag centraal: hoe maken we circulaire materialen de rationele keuze in plaats van de duurdere optie?
Hoe werkt de circulaire hefboom?
Via het systeem van de circulaire hefboom wordt geld geïnvesteerd in circulair. Dit gebeurt door alle bedrijven die een product op de Nederlandse markt zetten een heffing te laten betalen over het aandeel nieuwe fossiele materialen in eindproducten waar een Digitaal Productpaspoort voor geldt. In eerste instantie gaat dit om de categorieën textiel, bouw, elektronica en matrassen.
De opbrengst van die heffing gaat naar een investeringsfonds dat investeert in alle bedrijven in de keten die bekostiging nodig hebben voor circulaire innovatie, oplossingen, projecten en infrastructuur. Zo verschuift het financiële voordeel in de markt naar circulariteit, waardoor hergebruikte/gerecycelde materialen én niet-fossiele materialen aan terrein winnen. Dit creëert een eerlijk speelveld voor ondernemers die voor circulair kiezen.
Hoe minder bedrijven nieuwe fossiele materialen in hun producten stoppen, hoe minder de circulaire hefboom ophaalt. Dat is precies de bedoeling: de circulaire hefboom wordt uiteindelijk irrelevant omdat alle materialen circulair zijn.
Waarom is de circulaire hefboom nodig?
Nieuwe fossiele materialen zijn vaak goedkoper dan circulaire alternatieven. Daardoor blijven circulaire initiatieven klein en komt opschaling niet van de grond. Dat is geen kwestie van onwil, maar van prijsprikkels. Zolang fossiel financieel aantrekkelijker blijft, verandert de markt niet vanzelf. Daar zijn spelregels voor nodig. Bij de energietransitie zagen we dit ook. Een verplichte warmtepomp bij nieuwbouw, of fiscaal voordeliger elektrische auto’s kopen met als resultaat meer elektrische rijders. Deze ingrepen door de overheid waren essentieel om gezonde marktwerking op gang te helpen.
Net zoals gerichte maatregelen eerder de energiemarkt in beweging brachten, zorgt de circulaire hefboom voor nieuwe spelregels in de materialenmarkt. Essentieel voor Nederland om het overheidsdoel van een volledig circulaire economie in 2050 te halen.
Praktijkvoorbeeld: de meubelketen
Een meubelbedrijf verkoopt een stoel aan een Nederlandse consument die voor vijftig procent uit nieuwe plastics bestaat. Over dat deel betaalt het bedrijf een heffing. Over het deel met gerecyclede of niet-fossiele materialen niet.
Het fonds investeert in sterkere recyclaten en betaalbare biobased alternatieven. Daardoor wordt het voor het meubelbedrijf fiscaal voordeliger en aantrekkelijker om te werken met circulaire materialen. Hoe circulairder het product, hoe lager de afdracht.
Zo ontstaat een hefboom in de hele keten.
Hoe zorg je voor een eerlijker speelveld met de circulaire hefboom?
EU-lidstaten bepalen zelf hun belastingen en dus financiële prikkels. Als je deze belastingen inzet als circulaire hefboom, werkt het zo: via prijsverschillen maak je duurzame en circulaire keuzes aantrekkelijker en vervuilende producten relatief duurder. Zo’n heffing of belasting mag gelden voor alle bedrijven die hun producten op de Nederlandse markt verkopen, dus zowel Nederlandse als buitenlandse aanbieders. Een plastic shirt van SHEIN wordt dan op dezelfde manier belast als een plastic shirt van een Nederlands merk.
De circulaire hefboom in de wet
Ministeries en juristen werken deze circulaire hefboom momenteel uit tot een wet. Ook werken consultancypartijen aan de impactanalyse van deze circulaire hefboom. Zie hier de laatste Kamerbrief over de hefboom.