Hoe innoveren Nederlandse bedrijven in een tijd van toenemende geopolitieke spanningen en snelle technologische verandering? De geopolitieke situatie heeft het afgelopen jaar veel meer invloed gekregen op de bedrijfsvoering. Het aandeel bedrijven dat grote invloed hiervan ervaart, steeg van 40 procent in 2025 naar 61 procent in 2026. Bij internationaal actieve bedrijven steeg dit aandeel zelfs van 48 naar 77 procent. Ruim zeven op de tien zijn actief bezig met het beheersen van hun risicovolle strategische afhankelijkheden, al blijven de maatregelen vaak beperkt. Digitale diensten, grondstoffen en halffabricaten en energie zijn de belangrijkste kwetsbaarheden. De afhankelijkheden liggen vooral binnen de EU, al is de VS relatief belangrijk voor de levering van ICT-diensten en kennis/technologie en China voor grondstoffen en halffabricaten.
Tegelijkertijd groeit het vermogen van bedrijven om AI effectief in te zetten en hangt dit steeds sterker samen met bedrijfsprestaties. In 88 procent van de organisaties gebruikt de gemiddelde werknemer wekelijks AI, naar schatting gemiddeld 2,9 uur per week. Bedrijven die AI effectiever inzetten rapporteren betere prestaties én meer radicale en organisatorische vernieuwing. Leidinggevenden verwachten een hogere arbeidsproductiviteit, maar ook dat AI de werkgelegenheid van vooral juniorfuncties onder druk zet.
Deze technologische vooruitgang leidt vooralsnog niet tot meer vernieuwing. De inzet op baanbrekende innovaties blijft structureel laag. Bedrijven richten zich vooral op verbeteren van bestaande activiteiten.
Professor Henk Volberda, hoogleraar Strategie & Innovatie aan de Amsterdam Business School en directeur van ACBI: “Het Nederlandse bedrijfsleven maakt een opmerkelijke ontwikkeling door. Bedrijven leren in hoog tempo met AI werken en worden alerter op geopolitieke risico’s. Maar juist nu we een nieuwe groeisprong nodig hebben, blijven baanbrekende vernieuwingen achter.”
Dat blijkt uit de Nederlandse Innovatie Monitor 2026 van het Amsterdam Centre for Business Innovation (ACBI) van de Universiteit van Amsterdam, uitgevoerd in samenwerking met SEO Economisch Onderzoek onder regie van Prof. dr. Henk Volberda, hoogleraar strategie & innovatie aan de UvA. De Monitor is een van de grootste jaarlijkse vragenlijstonderzoeken naar innovatie onder Nederlandse bedrijven. De bevindingen zijn gebaseerd op een gewogen representatieve steekproef van leidinggevenden en bestuurders.
De voornaamste bevindingen
1. Geopolitiek raakt steeds meer bedrijven
Het aandeel bedrijven dat aangeeft dat de geopolitieke situatie van grote invloed is op hun bedrijfsvoering, is gestegen van 40 procent in 2025 naar ruim 60 procent in 2026. Specifiek voor bedrijven die hoofdzakelijk internationaal actief zijn is er een nog grotere verschuiving. Inmiddels is ruim driekwart van de internationaal actieve bedrijven het enigszins tot zeer eens dat de geopolitieke situatie van grote invloed is op de bedrijfsvoering. In 2025 was dit nog ongeveer de helft. Henk Volberda stelt dat “geopolitiek in één jaar tijd van een achtergrondfactor is uitgegroeid tot dagelijkse realiteit voor het Nederlandse bedrijfsleven. Met name de handel, vervoer & logistiek is één van de sectoren waar de ervaren invloed afgelopen jaar sterk is toegenomen, wat past bij de gevoeligheid van deze sector voor internationale verstoringen”.
2. Zeven van de tien bedrijven werken aan strategische weerbaarheid
De activiteiten variëren van het verkennen van afhankelijkheden (18 procent) en het formuleren van doelstellingen (5 procent) tot het verzamelen van relevante data (14 procent) en het rapporteren hierover (11 procent). Ruim een op de vijf bedrijven (22 procent) monitort de geboekte voortgang inmiddels continu. Volberda onderstreept dat “bedrijven die een grotere invloed van de geopolitieke situatie ervaren, doorgaans ook actiever zijn in het beheersen van hun afhankelijkheden. Het bewustzijn is er dus, maar dat is nog geen weerbaarheid.”
3. Digitale diensten, grondstoffen en energie zijn de grootste kwetsbaarheden
Bedrijven noemen digitale diensten, zoals ICT (29 procent), en materiële inputs, zoals grondstoffen en halffabricaten (24 procent), het vaakst als hun belangrijkste risicovolle strategische afhankelijkheid. Ook de levering van energie wordt relatief vaak genoemd (21 procent). De afhankelijkheden liggen vooral binnen de EU, al is de VS relatief belangrijk voor de levering van ICT-diensten en kennis/technologie en China voor materiële inputs.
Bij digitale diensten passen bedrijven met name hun werkwijze aan, bijvoorbeeld door het gebruik van in-house oplossingen, of zoeken zij naar alternatieve leveranciers. Bij materiële inputs zoeken bedrijven eveneens naar alternatieve leveranciers en dekken zij risico’s af, bijvoorbeeld door voorraden aan te leggen. Bij energie zetten bedrijven vooral in op besparing en treffen bijna de helft van de bedrijven geen maatregelen (49%), wat erop kan duiden dat hun mogelijkheden om hun energieafhankelijkheid te beheersen beperkter zijn. Volberda concludeert dat: “één maatregel zelden genoeg is. Weerbaarheid vraagt om een combinatie van maatregelen, en bij energie hebben veel bedrijven simpelweg weinig handelingsperspectief.”
4. Klimaatambities blijven op een lager niveau steken
In 2026 streeft 36 procent naar een verwaarloosbare ecologische voetafdruk in 2030, 30 procent in 2050 en 34 procent niet of pas na 2050. Het ambitieniveau ligt wel aanzienlijk lager dan vóór 2024. “Vooral bedrijven met een grotere ecologische voetafdruk hebben hun ambities sinds 2022 sterk naar achteren bijgesteld”, aldus Volberda. “In die groep is het aandeel klimaatambitieuze bedrijven dat in 2030 klimaatneutraal wil zijn gehalveerd, van zes op de tien in 2022 naar drie op de tien in 2026”. De geopolitieke situatie lijkt, zo stelt Volberda, weinig invloed te hebben op de klimaatambities: “Geopolitieke ontwikkelingen kunnen verduurzaming zowel afremmen, doordat andere prioriteiten voorrang krijgen, als stimuleren, doordat bedrijven hun afhankelijkheid van buitenlandse energiebronnen willen verminderen. Mogelijk houden deze tegengestelde effecten elkaar vooralsnog in evenwicht”.
5. AI wordt massaal toegepast en bedrijven worden vaardiger
In ongeveer negen op de tien organisaties maakt de gemiddelde werknemer wekelijks gebruik van AI, gemiddeld zo’n drie uur per week. Nederlandse organisaties gebruiken in onze steekproef vaker AI (88% van de bedrijven) in vergelijking tot een eerdere meting in 2025 onder bestuurders van organisaties (Yotzov et al., 2026) in de Verenigde Staten (78%), het Verenigd Koninkrijk, Duitsland en Australië (59%). Nederlandse werknemers gebruiken AI ook intensiever (2,9 uur per week) in vergelijking tot de eerdere metingen in 2025 in de VS (1,7 uur per week), Australië (1,5 uur per week), het Verenigd Koninkrijk en Duitsland (beiden 1,4 uur per week).
Ook het vermogen van bedrijven om AI effectief in te zetten (‘AI-volwassenheid’) neemt toe. De AI-volwassenheid verschilt tussen sectoren, waarbij informatie & communicatie en zakelijke & financiële dienstverlening vooroplopen en industrie, agro & energie achterblijft. Volberda: “AI is in korte tijd van noviteit uitgegroeid tot gewoon werkgereedschap. Sectoren met een hogere AI-volwassenheid kennen doorgaans ook een intensiever gebruik van AI door werknemers”.
AI wordt vooralsnog vooral ingezet voor tekst- en kantoorwerk, zoals tekstgeneratie met grote taalmodellen (68 procent van de organisaties), terwijl fysieke toepassingen achterblijven. Volberda: “De AI-revolutie voltrekt zich voorlopig vooral achter het beeldscherm. De stap naar ingrijpende veranderingen van productie en bedrijfsmodellen moet grotendeels nog worden gezet.”
6. AI-volwassen bedrijven presteren beter en vernieuwen meer
Waar bedrijven in 2024 vooral nog positieve verwachtingen hadden van AI, werd in 2025 voor het eerst een positieve samenhang zichtbaar tussen AI-volwassenheid en de door bedrijven gerapporteerde prestaties. In 2026 is deze samenhang verder versterkt, waarbij vooral de gereedheid van data en technologie een belangrijke rol speelt. Volberda: “Effectief AI-gebruik wordt steeds belangrijker voor bedrijfsprestaties. Wie zijn data en technologie op orde heeft, scoort aantoonbaar beter.”
Daarnaast scoren bedrijven met een hogere AI-volwassenheid beter op alle drie de innovatievormen. De verschillen zijn het grootst bij radicale innovatie (baanbrekende vernieuwingen) en managementinnovatie (nieuwe vormen van organiseren en samenwerken), terwijl incrementele innovatie (verbeteringen van bestaande activiteiten) bij vrijwel alle bedrijven op een hoog niveau ligt. Dit suggereert dat AI niet alleen samenhangt met het verbeteren van bestaande activiteiten, maar juist ook met meer fundamentele en organisatorische vernieuwingen. “Het onderscheid wordt niet gemaakt door wie een AI-tool heeft, maar door wie data, technologie, vaardigheden en organisatievernieuwing weet te combineren,” stelt Volberda.
7. AI verhoogt productiviteit, maar bedreigt vooral junior functies
Leidinggevenden verwachten dat AI de arbeidsproductiviteit van zowel junioren als senioren verhoogt. De gevolgen voor het werk verschillen echter significant. Voor junioren verwachten zij een kleiner takenpakket, een lagere werkdruk en een sterkere afname van de werkgelegenheid. Voor senioren worden het werk en de werkdruk juist zwaarder en complexer. “De productiviteitswinst is voor iedereen, maar de gevolgen zijn ongelijk verdeeld. Het gevaar is dat AI de eerste treden van de carrièreladder wegneemt. Bedrijven moeten opnieuw nadenken over hoe jonge professionals ervaring opdoen,” waarschuwt Volberda.
8. Baanbrekende innovatie blijft structureel achter
De inspanningen van bedrijven voor radicale innovatie (baanbrekende vernieuwingen en nieuwe markten) en managementinnovatie (nieuwe vormen van organiseren, leidinggeven en samenwerken) zijn dit jaar licht afgenomen. De aandacht voor incrementele innovatie in bestaande markten is juist enigszins toegenomen. Daarmee ligt de nadruk sterker op het verbeteren van bestaande producten en diensten, terwijl de inzet op radicale en sociale vernieuwingen beperkt blijft. Opvallend is dat bedrijven met een hogere AI-volwassenheid juist sterker inzetten op deze vormen van vernieuwing. Daartegenover staat dat de doorsnee investeringen in ICT, R&D en personeel dit jaar zijn toegenomen en op een hoog niveau liggen. Ook de ervaren bedrijfsprestaties laten na een jarenlange daling voorzichtig herstel zien.
Volberda: “Efficiënter worden is belangrijk voor de resultaten van vandaag, maar onvoldoende voor de concurrentiekracht van morgen. Het rapport-Wennink pleit terecht voor een nationale investerings- en innovatieagenda met ruimte voor risicovolle, baanbrekende innovatie. Dat de overheid met het NADI (Nederlands Agentschap voor Disruptieve Innovatie) meer fondsen beschikbaar stelt voor radicale innovatie, sluit daarbij aan. Onze cijfers laten zien waarom dat nodig is: bedrijven verbeteren vooral het bestaande, terwijl baanbrekende innovatie structureel laag blijft.”
Over het onderzoek
De Nederlandse Innovatie Monitor is een van de grootste jaarlijkse vragenlijstonderzoeken naar innovatie en ondernemerschap onder Nederlandse bedrijven. De Nederlandse Innovatie Monitor 2026 is uitgevoerd door het Amsterdam Centre for Business Innovation van de Faculteit Economie & Bedrijfskunde, Universiteit van Amsterdam. SEO Economisch Onderzoek heeft de monitor uitgezet en de analyses gedaan. Het onderzoek werd onder regie van Prof. dr. Henk Volberda uitgevoerd. Hij is als hoogleraar Strategie & Innovatie verbonden aan de Amsterdam Business School, Universiteit van Amsterdam. Daarnaast is hij directeur van het Amsterdam Centre for Business Innovation.
De Monitor is gebaseerd op een vragenlijst die wordt uitgezet onder bestuurders en leidinggevenden van Nederlandse bedrijven. Naast vragen over verschillende vormen van ‘harde’ technologische en ‘zachte’ sociale innovatie en verduurzaming, stonden dit jaar twee thema’s centraal: (i) geopolitieke ontwikkelingen, met nadruk op strategische afhankelijkheden en preventieve maatregelen; (ii) AI en wat de inzet daarvan betekent voor bedrijfsprestaties, innovatie en werknemers.
In totaal zijn er dit jaar 627 complete vragenlijsten verzameld. Na correctie voor dubbelingen en speeders resteerden er 590 respondenten. Na een selectie van geldig en uniek KvK-nummer komt het totaal aantal respondenten uit op 460. Er is voor gekozen om de analyses te baseren op organisaties en bedrijven met meer dan één werkzaam persoon, dus exclusief zelfstandigen zonder personeel (zzp’ers). De belangrijkste reden hiervoor is dat niet alle thema’s en constructen in de Monitor relevant zijn voor zzp’ers, terwijl zij door hun grote aandeel in de Nederlandse bedrijvenpopulatie wel een substantiële weerslag zouden hebben op de bevindingen. Het totaal aantal respondenten komt na deze (en andere) selectie en koppeling aan de CBS-microdata uit op 330 bedrijfseenheden met meer dan een medewerker.
Een (geanonimiseerde) koppeling van deze respondenten aan administratieve bedrijvendata van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) maakt het mogelijk om representatieve uitspraken te doen over het gehele Nederlandse bedrijfsleven. Deze uitbreiding is op initiatief van SEO ontwikkeld en wordt gefinancierd door het ministerie van Economische Zaken (EZ).
Bron: Amsterdam Centre for Business Innovation (UvA)

