Zeewier wordt steeds vaker gezien als een veelbelovende oplossing voor duurzaamheidsuitdagingen. Het kan dienen als superfood, maar ook als grondstof voor bijvoorbeeld biologisch afbreekbaar plastic. Bovendien wordt vaak gezegd dat grootschalige zeewierteelt en oogst goed zijn voor de lokale economie, doordat ze banen creëren en nieuwe kansen bieden voor ondernemers. Maar klopt dat ook? Onder welke voorwaarden is zeewierteelt echt een win-win voor mens én natuur? En wie profiteert eigenlijk van de groeiende zeewiersector? Die vragen staan centraal in een nieuw onderzoek van antropologen Marja Spierenburg, Miriam Waltz en Mandy de Wilde (Universiteit Leiden). Samen met onderzoekers van de Universiteit van Edinburgh, Stellenbosch University en de Scottish Association for Marine Science onderzoeken zij de komende vijf jaar de ontwikkeling van de zeewiersector in Schotland en Zuid-Afrika. Hiervoor ontvingen zij een NWO-subsidie van 800.000 euro.
Koloniale erfenis
Het onderzoek richt zich zowel op kleinschalige initiatieven van lokale gemeenschappen als op grote commerciële zeewierbedrijven. Schotland en Zuid-Afrika zijn bewust gekozen, omdat de koloniale geschiedenis in beide landen nog altijd invloed heeft op machtsverhoudingen en de toegang tot natuurlijke hulpbronnen. De onderzoekers willen beter begrijpen hoe deze ongelijkheid doorwerkt in de groeiende zeewiersector.
Blauwe economie
Zeewier lijkt op het eerste gezicht een ideaal duurzaam product. Het absorbeert CO2, heeft geen zoet water of mest nodig en kan worden verwerkt tot voedsel, bioplastics, biobrandstoffen en biomeststoffen. Daarom speelt het een belangrijke rol binnen de ontwikkeling van de zogenoemde ‘blauwe economie’: het idee dat we de zee op een duurzame manier kunnen gebruiken om maatschappelijke en klimaatuitdagingen aan te pakken.
Focus op economische waarde
Veel plannen voor een duurzame ‘blauwe economie’ zijn echter gefocust op de economische waarde van de zee en op de particuliere sector. Daarbij wordt vaak aangenomen dat deze plannen automatisch goed zijn voor zowel het milieu als de lokale bevolking. Volgens het onderzoeksteam is deze aanname te simpel. De structurele oorzaken van milieuschade worden zelden aangepakt en er is nog onvoldoende bekend over de impact op de lokale bevolking. In hoeverre zal de toegang van lokale bewoners tot de zee, hun inkomsten of manier van leven veranderen door de toename van (grootschalige) zeewierteelt?
Kortom, het enkel nastreven van het doel om het klimaat te verbeteren is niet voldoende. De manier waarop dit gebeurt is ook van belang. Daarom is het noodzakelijk om het perspectief van de lokale bevolking mee te nemen om te voorkomen dat nieuwe duurzame projecten oude (koloniale) structuren van ongelijkheid in stand houden.
Aandacht voor verschillende perspectieven door creatieve en toegankelijke onderzoeksmethoden
Het onderzoeksteam wil dus inzicht krijgen in wat zeewier betekent voor verschillende betrokkenen. Daarom voeren de onderzoekers uitgebreide gesprekken met bewoners, ondernemers, beleidsmakers en maatschappelijke organisaties. Ze lopen mee in het dagelijks leven van bewoners, wonen lokale bijeenkomsten bij en observeren hoe mensen met zeewier en de kustomgeving omgaan.
Verder zullen de onderzoekers gebruikmaken van visual storytelling en counter-mapping. Deze creatieve methoden maken het mogelijk om abstractere informatie – zoals ervaringen, emoties en de betekenis die mensen aan een plek geven – zichtbaar te maken. Dit is iets waar in een traditioneel interview soms moeilijk woorden aan gegeven kunnen worden.
Waar kaarten in het verleden door koloniale machthebbers werden gebruikt om gebieden te controleren, wordt bij counter-mapping juist het perspectief van de lokale bevolking naar voren gebracht. Het onderzoeksteam hoopt verder dat het gebruik van deze creatieve methoden ervoor zorgt dat de uiteindelijke uitkomsten van het onderzoek met een breder publiek gedeeld kunnen worden.
Een eerlijkere en duurzamere zeewiersector
Door al deze perspectieven samen te brengen hopen de onderzoekers beter te begrijpen waar belangen botsen, maar ook waar samenwerking mogelijk is. Uiteindelijk moet het onderzoek bijdragen aan een eerlijkere en duurzamere ontwikkeling van de zeewiersector, waarin niet alleen economische opbrengsten, maar ook de belangen van lokale gemeenschappen en de natuur zelf worden meegewogen.