De wereldwijde temperatuurstijging zal naar verwachting binnen enkele jaren de 1,5°C overschrijden, waardoor de klimaatrisico’s en -gevolgen steeds gevaarlijker worden. Toch is het nog steeds mogelijk om de temperaturen te verlagen en de mondiale doelstellingen van het Akkoord van Parijs te bereiken, aldus een nieuw rapport van het VN-milieuprogramma (UNEP).
Het rapport, ‘Limiting Overshoot’, beschrijft een traject van ‘overschrijding, piek en daling’ als de beste resterende optie om de omvang en duur van deze overschrijding te minimaliseren en zo snel mogelijk terug te keren naar een temperatuur onder de 1,5°C.
“De verzengende hitte van deze zomer, de woedende bosbranden en de dodelijke overstromingen zijn een waarschuwing voor wat ons te wachten staat. We moeten de overschrijding van de 1,5 graden zo klein en kort mogelijk houden. Dat vereist een ambitieuze overschrijding”, aldus VN-secretaris-generaal António Guterres.
Dit traject zou de piek in de temperatuurstijging minimaliseren door onmiddellijke en aanhoudende reducties van broeikasgasemissies, waaronder methaan, op weg naar netto nul, en de temperaturen verlagen door netto negatieve emissies op de lange termijn, waarbij zorgvuldig gereguleerde koolstofdioxideverwijdering (CDR) – het proces waarbij koolstof uit de lucht wordt verwijderd en opgeslagen door middel van herbebossing of andere methoden – een essentieel onderdeel van de mix vormt.
Tegelijkertijd zou het volgen van dit traject aanpassingsmaatregelen omvatten die de kwetsbaarheid voor de huidige, verwachte en onverwachte gevolgen van klimaatverandering voor samenlevingen, gemeenschappen en economieën verminderen – hoewel er waarschijnlijk grenzen zullen zijn aan aanpassing en onomkeerbare gevolgen, vooral als de piektemperaturen niet worden geminimaliseerd. Het rapport benadrukt dat een dergelijk traject de risico’s en gevolgen zou verminderen, aanpassing minder moeilijk en kostbaar zou maken en de kans op lagere temperaturen zou vergroten.
“Er zijn geen goede resultaten als we boven de 1,5 °C blijven. Wereldwijd bewijzen extreme hittegolven nu al dat de gevolgen van klimaatverandering sneller, harder en langer zullen toeslaan – met meer doden tot gevolg en grotere ontwrichting,” aldus Inger Andersen, uitvoerend directeur van UNEP. “Nu is het moment om onze inspanningen op het gebied van klimaatactie te verdubbelen. We kunnen – en moeten – de juiste weg inslaan. Door de uitstoot van broeikasgassen te verminderen, de veerkracht en het aanpassingsvermogen te versterken en ervoor te zorgen dat de overschrijding van 1,5°C zo klein en kort mogelijk is.”
Verwoestende gevolgen
Het meest optimistische scenario voorspelt een temperatuurstijging van 1,8°C boven het pre-industriële niveau, boven de doelstelling van 1,5°C die is vastgelegd in het Akkoord van Parijs. De meeste andere scenario’s voorspellen hogere pieken.
Boven de 1,5°C zullen de risico’s en gevolgen met elke extra fractie van een graad en elk jaar toenemen. Verwachte gevolgen zijn onder meer een toename van extreem weer, verlies van ecosystemen en het onder water komen te staan van kleine eilandstaten en laaggelegen kuststeden. Er wordt ernstige schade verwacht aan de volksgezondheid, voedselzekerheid, watervoorziening, natuur, steden, infrastructuur en economieën.
Het rapport waarschuwt dat de kans op het overschrijden van onomkeerbare kantelpunten toeneemt met de omvang en duur van de hogere temperaturen. Dit omvat onder meer de destabilisatie van grote ijskappen, de aantasting van het Amazonewoud en de verstoring van de Atlantische Meridionale Overturningscirculatie (het systeem van stromingen dat warm oppervlaktewater naar het noorden en koud diep water naar het zuiden transporteert en een sleutelrol speelt in de klimaatregulering). Sommige gevolgen kunnen abrupt optreden, terwijl andere zich in de loop der tijd zullen opstapelen.
Gezien de omvang van de risico’s en de nevenvoordelen van klimaatinterventies, zoals een snelle overgang van fossiele brandstoffen naar hernieuwbare energie – zoals een betere luchtkwaliteit en volksgezondheid, lagere energiekosten en een grotere toegang tot elektriciteit – dringt het rapport aan op versnelde, collectieve en wereldwijde actie om een traject van overschrijding, piek en afname te bereiken. Hoe snel en krachtig deze actie plaatsvindt, zal de vorm en het verloop van dit traject bepalen.
Voorwaarden voor succes
Een sterke politieke wil en multilateralisme, effectief beleid, inclusief bestuur en financiering zijn allemaal belangrijke randvoorwaarden voor actie – en billijkheid en rechtvaardigheid moeten aan alle reacties ten grondslag liggen. Landen met een grotere verantwoordelijkheid voor klimaatverandering moeten het snelst en met de grootste ambitie handelen.
Het rapport concludeert ook dat mitigatie en adaptatie, die elkaar versterken, hand in hand moeten gaan en tegelijkertijd moeten inspelen op nieuwe risico’s. Interventies die zowel mitigatie- als adaptatiedoelen bereiken – zoals natuurgebaseerde koeling – moeten prioriteit krijgen.
De huidige adaptatie-initiatieven vormen de basis voor toekomstige inspanningen, maar ze moeten transformationeel worden en inspelen op veranderende, niet-lineaire en abrupt opkomende risico’s – inclusief risico’s die de mitigatie-inspanningen kunnen schaden.
Het rapport benadrukt dat netto nul een mijlpaal is op weg naar netto negatief, waarbij klimaatreductie (CDR) nodig is als aanvulling op, en niet in plaats van, duurzame reducties van broeikasgasemissies. CDR kan echter alleen op geloofwaardige wijze bijdragen aan een terugkeer onder de 1,5 °C als de piek in de opwarming ruim onder de 2 °C blijft en alle resterende emissies worden gereduceerd. Sterke bestuurskaders voor CDR (Clean Development Reduction) zijn cruciaal voor een verantwoorde implementatie en het beheersen van de gevolgen voor de ecologische integriteit, rechtvaardigheid en schaal.
Reageren op een veranderde toekomst
Jarenlange inactiviteit betekent dat, zelfs als een terugkeer naar minder dan 1,5 °C wordt bereikt, onomkeerbare verliezen en permanent veranderde omstandigheden onvermijdelijk zijn. Veel gemeenschappen zullen mogelijk gedwongen worden te verhuizen of hun bestaansmiddelen aan te passen, terwijl samenlevingen voor de uitdaging van heraanpassing komen te staan. Dit roept vragen op over rechtvaardigheid, macht en politieke legitimiteit, waarvoor nieuwe, inclusieve bestuursstructuren nodig zijn om moeilijke kwesties op te lossen.
Dit rapport herinnert ons eraan dat een scenario met overschrijding, piek en daling een klimaatgrens is voor de volgende generatie, maar dat dit niet aan de volgende generatie kan worden overgelaten. Onmiddellijke actie is vereist om een dergelijk scenario mogelijk te houden.
Blijf op de hoogte van het laatste nieuws over klimaat & energie en abonneer je op de speciale Themanieuwsbrief!
