De verduurzaming van de Nederlandse woningvoorraad moet fors worden versneld. Het huidige tempo ligt drie tot zes keer te laag om de doelstelling van een aardgasvrije woningvoorraad in 2050 te halen. Het Rijk moet daarom een veel actievere rol gaan spelen bij het aansturen en financieren van de energietransitie. Dat is de belangrijkste conclusie van het Interdepartementaal Beleidsonderzoek (IBO) Energietransitie van de woningvoorraad, dat op 16 november 2026 aan de Tweede Kamer is aangeboden.
Het rapport, getiteld ‘Nieuwe energie’, schetst een omvangrijke verduurzamingsopgave. Hoewel de CO₂-uitstoot van de gebouwde omgeving de afgelopen vijftien jaar met 36,9 procent is gedaald, is slechts 12,3 procent van de Nederlandse woningen volledig aardgasvrij. Voor ongeveer zeven miljoen woningen resteert daarmee nog een opgave richting 2050. Dat betekent dat jaarlijks circa 300.000 woningen aardgasvrij moeten worden gemaakt.
Volgens de onderzoekers is de verduurzaming weliswaar op gang gekomen, maar dreigt de voortgang bij de volgende fase van de energietransitie vast te lopen. Waar de afgelopen jaren vooral veel aandacht is besteed aan isolatie en energiebesparing, moet nu ook de overstap naar duurzame warmtevoorzieningen op grote schaal plaatsvinden. Denk aan warmtepompen en warmtenetten.
Gebrek aan regie en duidelijkheid
Een belangrijke oorzaak van de stagnatie is volgens het IBO dat partijen sterk afhankelijk zijn van elkaar. Woningeigenaren wachten op duidelijkheid van gemeenten, gemeenten wachten op financiële middelen en zekerheid over warmteoplossingen, terwijl netbeheerders en warmtebedrijven behoefte hebben aan duidelijkheid over de toekomstige infrastructuur. Ook financiële onzekerheid, ingewikkelde regelgeving, hoge investeringskosten en een gebrek aan praktische ondersteuning spelen een rol.
Woningcorporaties willen hun woningen verduurzamen, maar lopen tegen beperkte investeringsruimte aan. De investeringen verdienen zich niet altijd terug via de huurinkomsten. Bij particuliere verhuurders ontbreekt bovendien regelmatig de schaal om verduurzaming efficiënt aan te pakken. Eigenaar-bewoners en verenigingen van eigenaren (VvE’s) haken eveneens regelmatig af door de complexiteit van het verduurzamingsproces, onduidelijke informatie en onzekerheid over de kosten.
Het rapport constateert dat het huidige beleid te veel uitgaat van vrijwilligheid. Er ontbreekt een duidelijke, voorspelbare koers die ervoor zorgt dat verduurzaming voor alle betrokken partijen vanzelfsprekender wordt.
Rijk moet als systeemarchitect optreden
De belangrijkste aanbeveling is dat het Rijk veel nadrukkelijker de rol van systeemarchitect op zich neemt. Dat betekent richting geven aan de energietransitie, belangrijke keuzes maken over de toekomstige energievoorziening en financiële zekerheid bieden aan gemeenten, woningcorporaties, warmtebedrijven en woningeigenaren.
Het IBO noemt daarbij verschillende fundamentele keuzes:
- Niet rekenen op groen gas: de beschikbaarheid van groen gas voor individuele woningen is te beperkt en onzeker om als structurele oplossing mee te nemen.
- Aansluiten bij de isolatiestandaard: toekomstige normering voor woningen moet aansluiten bij de bestaande isolatiestandaard.
- Aanpak netcongestie: volume- en tijdsafhankelijke nettarieven kunnen bijdragen aan een efficiënter gebruik van het elektriciteitsnet en de verdere elektrificatie.
- Financiering na 2030: er moet duidelijkheid komen over de financiële middelen voor de verduurzaming van de woningvoorraad na 2030.
- Uitfaseren van fossiele verwarming: regelgeving moet een duidelijk en voorspelbaar pad bieden voor het beëindigen van het gebruik van fossiele energie in woningen.
Startpakket met subsidies en normering
Het rapport werkt verschillende beleidsopties uit in samenhangende beleidspakketten. Een belangrijk onderdeel is een startpakket dat volgens de onderzoekers noodzakelijk is om de huidige impasse te doorbreken.
Dit pakket bevat onder meer:
- Normering voor hybride warmtepompen en huurwoningen.
- Inkomensafhankelijke subsidies voor woningverduurzaming.
- Voortzetting van het Nationaal Warmtefonds.
- Maatregelen om robuuste warmtenetten financieel haalbaar en betaalbaar te maken.
Daarnaast worden aanvullende maatregelen voorgesteld. Zo kan de overheid strengere normen invoeren voor koopwoningen en VvE’s, het toezicht op bestaande normen verbeteren en elektrificatie stimuleren via de energiebelasting. Ook worden aanvullende subsidies voor warmtenetten, een gebiedsgerichte aanpak en uitbreiding van het Nationaal Warmtefonds genoemd. Voor woningcorporaties wordt onder meer een verduurzamingsstimulans via de vennootschapsbelasting voorgesteld.
Het IBO onderscheidt daarbij verschillende beleidsrichtingen, waaronder aanvullend normeren en aanvullend ondersteunen. Ook is een budgetneutraal beleidspakket uitgewerkt, waarbij extra uitgaven worden gecompenseerd door andere beleidskeuzes.
Kwetsbare huishoudens moeten kunnen meekomen
Een belangrijk aandachtspunt is de betaalbaarheid van de energietransitie. Vooral huishoudens met lage inkomens lopen het risico achter te blijven. Juist deze huishoudens zijn vaak het meest kwetsbaar voor hoge energieprijzen en afhankelijkheid van aardgas. Sinds 2022 heeft de overheid volgens het rapport 14,4 miljard euro aan generieke steun uitgegeven om de energierekening te verlagen. Daarvan was 3,4 miljard euro specifiek gericht op kwetsbare huishoudens.
Het IBO benadrukt dat structurele verduurzaming een betere oplossing biedt dan telkens opnieuw financiële compensatie voor hoge energierekeningen. Energiezuinige woningen verminderen de afhankelijkheid van fossiele energie en beschermen huishoudens tegen toekomstige prijsschokken. Daarom moet het beleid nadrukkelijk rekening houden met de financiële mogelijkheden van huishoudens en ervoor zorgen dat ook mensen met beperkte financiële middelen kunnen deelnemen aan de energietransitie.
Beleidskeuzes voor de komende jaren
Het IBO Energietransitie van de woningvoorraad is opgesteld door een interdepartementale werkgroep met vertegenwoordigers van onder meer de ministeries van Klimaat en Groene Groei, Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening, Financiën en Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Ook het Centraal Planbureau en het Planbureau voor de Leefomgeving waren betrokken.
Het rapport bevat beleidsopties en scenario’s, maar deze zijn niet automatisch vastgesteld kabinetsbeleid. Het is aan het kabinet om te bepalen welke maatregelen worden overgenomen en hoe deze financieel worden ingevuld.
De centrale boodschap is duidelijk: zonder meer regie, voorspelbaar beleid en voldoende financiële zekerheid dreigt de verduurzaming van de woningvoorraad onvoldoende voortgang te boeken. Om in 2050 een aardgasvrije woningvoorraad te realiseren, moeten overheid, gemeenten, woningcorporaties, warmtebedrijven en woningeigenaren nu gezamenlijk in beweging komen.
Bron: Tweede Kamer

