De situatie rond de zeven overschreden planetaire grenzen verslechtert verder; recordtemperaturen in de oceanen, droogte, overstromingen, bosbranden en extreme hitte wijzen op een aardsysteem dat onder druk staat. Dit blijkt uit de meest recente ‘Planetary Health Check’. Deze jaarlijkse update is opgesteld door meer dan 60 wetenschappers en geproduceerd door het Planetary Boundaries Science Lab van het Potsdam Institute for Climate Impact Research (PIK).
Planetaire grenzen: zeven van de negen zijn overschreden. De kleuren (groen voor “binnen de veilige operationele ruimte”, geel voor “zone met toenemend risico” en rood voor “zone met hoog risico”) geven de mate van overschrijding aan. De boxplot vat de 13 controlevariabelen samen die in de beoordeling zijn gebruikt. De beoordeling maakt gebruik van de meest recente beschikbare gegevens, waarvan sommige dateren van vóór 2026. Beeld: PBScience
De planetaire grenzen beschrijven de onderling verbonden processen van het aardsysteem die binnen veilige marges moeten blijven om de stabiliteit en veerkracht van de planeet te waarborgen. Inmiddels zijn zeven van de negen planetaire grenzen overschreden; oceaanverzuring was in 2025 de laatste grens die werd overschreden. Voor alle zeven geldt dat de mate van overschrijding nu op het hoogste gemeten niveau ligt.
De zeven overschreden grenzen zijn: klimaatverandering, verandering in de integriteit van de biosfeer, verandering in landgebruik, verandering in de zoetwaterhuishouding, wijziging van biogeochemische kringlopen, introductie van nieuwe stoffen en organismen (‘novel entities’), en oceaanverzuring. Alleen de grenzen met betrekking tot de afbraak van stratosferisch ozon en de concentratie van aerosolen in de atmosfeer laten het afgelopen decennium verbetering zien. De auteurs waarschuwen echter dat wereldwijde vooruitgang kan verhullen dat er in sommige regio’s nog steeds sprake is van onveilige aerosolconcentraties.
“De diagnose is ondubbelzinnig. De druk neemt toe bij elke planetaire grens die zich al buiten de veilige operationele ruimte bevindt. Dit betekent dat het risico op grootschalige, aanhoudende en mogelijk onomkeerbare veranderingen groter wordt, terwijl onze foutmarge bij het aanpakken van deze problemen kleiner wordt,” aldus Boris Sakschewski, hoofdauteur van het rapport.
“We hebben niet de luxe van tijd, maar we beschikken wel over de kennis, de capaciteit en de oplossingen om het tij te keren. Versnelde actie om voor alle planetaire grenzen terug te keren naar de veilige operationele ruimte is essentieel om levens en bestaansmiddelen te beschermen en de belofte van gedeelde welvaart in de toekomst waar te maken,” stelde Johan Rockström, directeur van het PIK en mede-auteur van het rapport.
Een jaar van extreme gebeurtenissen onderstreept de toenemende risico’s
Het rapport verschijnt na twaalf maanden die werden gekenmerkt door extreme omstandigheden op zowel het land als in de oceanen. Door de mens veroorzaakte opwarming verhevigde diverse grote weersextremen, terwijl aangetaste ecosystemen, waterschaarste, veranderingen in landgebruik, blootstelling en maatschappelijke kwetsbaarheid de gevolgen daarvan vaak verergerden.
De moessonoverstromingen in Pakistan in 2025 troffen meer dan 6,9 miljoen mensen. De warmte-inhoud van de oceanen bereikte in 2025 een nieuw record; zo zwol orkaan Melissa snel aan tot een orkaan van categorie 5 en trof Jamaica na over uitzonderlijk warm zeewater te zijn getrokken. Tussen januari 2023 en september 2025 kreeg ongeveer 84,4 procent van het wereldwijde koraalrifareaal te maken met hittestress die tot verbleking leidt; dit was de omvangrijkste wereldwijde koraalverblekingsgebeurtenis die tot nu toe is waargenomen.
In 2026 beleefde West-Europa de warmste periode van juni en juli ooit gemeten, gepaard gaand met droogte in Frankrijk, Spanje, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk, en grote bosbranden in Europa en Canada. Ook in Japan, Zuid-Korea en delen van het Midden-Oosten werden recordtemperaturen gemeten.
Hindou Oumarou Ibrahim, voorzitter van Planetary Guardians, zei hierover: “Lees die lijst nog eens door: Pakistan, het Caribisch gebied, Europa, de riffen in onze oceanen. Dit zijn geen op zichzelf staande noodsituaties; de planeet vertelt ons – in elke regio tegelijk – dat ze uit balans is. Als voorzitter van Planetary Guardians hoor ik overal hetzelfde verhaal, of het nu komt van een veehouder die seizoen na seizoen de regen ziet uitblijven, of van een kustgemeenschap die de zeespiegel ziet stijgen. De Planetary Health Check van 2026 onderbouwt met data wat gemeenschappen in de frontlinie al uit eigen ervaring weten. We hebben niet langer de luxe om deze situaties als afzonderlijke crises te behandelen.”
Natuurlijke koolstofputten onder druk
“Elke vorm van beweging vereist geduld, vertrouwen en de wil om door te zetten, zelfs wanneer het makkelijker zou zijn om te stoppen. De *Planetary Health Check* van 2026 maakt duidelijk dat we nu diezelfde collectieve vastberadenheid nodig hebben, gericht op de hele planeet. Zeven van de negen grenzen zijn overschreden en geen enkel land kan ze in zijn eentje herstellen; dit is een vredesproces waaraan de hele wereld zich gezamenlijk moet verbinden, en wel nu,” aldus Juan Manuel Santos, voormalig president van Colombia en vicevoorzitter van de Planetary Guardians.
Vegetatie en bodems nemen een aanzienlijk deel van de door de mens veroorzaakte CO2-uitstoot op, maar herhaalde hitte, droogte, branden en aantasting van ecosystemen kunnen de koolstofopname verminderen. In sommige regio’s kunnen ecosystemen hierdoor zelfs veranderen van koolstofputten in koolstofbronnen. Het rapport van dit jaar onderzoekt of de modellen die we gebruiken om de koolstofopname door landecosystemen te berekenen, de veerkracht daarvan mogelijk overschatten.
“Onze weg naar een netto-nuluitstoot hangt af van goed functionerende koolstofputten. Huidige waarnemingen luiden de noodklok: onze planeet verliest mogelijk haar vermogen om de toenemende druk die wij erop uitoefenen, op te vangen,” zei Sakschewski.
