De EU verbiedt het gebruik van bepaalde zeer gevaarlijke pesticiden in de Europese landbouw, maar Europese bedrijven produceren en exporteren deze gevaarlijke producten echter nog steeds (en steeds meer) naar landen met minder strenge veiligheidsvoorschriften. Aan deze praktijk moet een einde komen.

In 2024 exporteerde de EU 122.000 ton gevaarlijke bestrijdingsmiddelen die op eigen grondgebied verboden waren, meer dan het dubbele ten opzichte van 2018, zo onthulde de Zwitserse ngo Public Eye. Van de 93 landen die gevaarlijke bestrijdingsmiddelen uit Europa importeren, heeft driekwart een laag of gemiddeld inkomen en vaak zwakkere milieu- en arbeidsvoorschriften. Kwetsbare bevolkingsgroepen, zoals boeren, landarbeiders en hun gezinnen, die vaak onbescherm met pesticiden werken, lopen groot risico.

Aan deze vorm van ‘chemisch kolonialisme’ moet onmiddellijk een einde komen, zoals de Braziliaanse professor Larissa Bombardi in een onlangs gepubliceerd rapport van Oxfam nadrukkelijk opmerkt. “Als je het zelf niet wilt, hoe kun je deze stof dan nog steeds exporteren?” Uit het rapport, dat is gebaseerd op onderzoek en interviews door Profundo, blijkt dat deze praktijk in strijd is met internationale regels en bindende en niet-bindende overeenkomsten die de EU heeft ondertekend, evenals met haar eigen beleid dat gericht is op het reguleren en controleren van het gebruik van en de handel in pesticiden. De giftige stoffen die we exporteren, komen weer op ons bord terecht: in 2022 werden 69 verboden pesticiden aangetroffen in Europees voedsel.

Onder meer de agrochemische lobby en de Russische agressie in Oekraïne bleken sterker te zijn dan de toezegging die de Europese Commissie in 2020 zelf had gedaan om een einde te maken aan deze giftige handel. Frankrijk is het enige Europese land met een wet die de export van in de EU verboden pesticiden verbiedt. Er is dus nog een lange weg te gaan, terwijl de urgentie groot is.

Vergiftiging van kinderen

Pesticiden veroorzaken grote schade aan de menselijke gezondheid, biodiversiteit, natuur en klimaat. Jaarlijks worden wereldwijd 385 miljoen mensen (44% van de wereldwijde landbouwbevolking) ziek en sterven 11.000 mensen als gevolg van onopzettelijke acute vergiftiging door pesticiden. En dan zijn Alzheimer, Parkinson, kanker, diabetes en andere ziekten en aandoeningen die verband houden met regelmatige blootstelling aan deze middelen nog niet eens meegerekend.

Het wereldwijde landbouwsysteem draait op gif. Volgens statistieken van de FAO is het wereldwijde gebruik van pesticiden (werkzame stoffen) tussen 2013 en 2023 met 14% gestegen tot 3,7 miljoen ton, wat neerkomt op meer dan een verdubbeling sinds 1990. Ondertussen bedroeg de wereldwijde export van pesticiden 6,7 miljoen ton (geformuleerde producten).

Schadelijke praktijken, zoals het sproeien vanuit de lucht, vinden in sommige landen nog steeds wijdverbreid plaats. Uit enquêtes in Zuid-Afrika bleek dat 73% van de seizoensarbeiders geen beschermende kleding draagt. Uit een enquête uit 2024 van de International Palm Oil Workers United (IPOWU), in samenwerking met Profundo en FNV Mondiaal, bleek dat 29 van de 56 landbouwchemicaliën die door palmoliearbeiders in Ghana, Indonesië en Colombia worden gebruikt, de WHO-normen te overschrijden.

Vrouwen maken 43% uit van de wereldwijde landbouwarbeidskrachten en zijn biologisch gezien kwetsbaarder voor gevaarlijke chemicaliën omdat zij meer hormonaal gevoelige weefsels hebben. In onder meer India, Zuid-Afrika en Laos zijn kinderen door pesticiden vergiftigd geraakt.

Pesticiden als wapens

Bovendien worden pesticiden gebruikt voor zelfdoding, in naar schatting 15–20% van de zelfmoorden wereldwijd. Ook wordt het gif als wapen gebruikt, zoals in Brazilië, waar de Pastoral Land Commission honderden incidenten registreerden van gebruik door landeigenaren van pesticiden in landconflicten.

Pesticiden hebben ook een zeer negatieve invloed op het milieu, aangezien ze lang in het milieu blijven, water en bodem verontreinigen en zich ophopen in de voedselketen, waarbij de effecten zich tot ver buiten landbouwgebieden uitstrekken. Dit is een belangrijke factor die bijdraagt aan de wereldwijde achteruitgang van de voedingskwaliteit van voedsel

Bovendien is de productie van bestrijdingsmiddelen, die grotendeels op fossiele brandstoffen is gebaseerd, afhankelijk van energie-intensieve processen. Tussen 1990 en 2023 steeg de uitstoot van broeikasgassen (CO₂-eq) bij de productie van bestrijdingsmiddelen met meer dan 121%, van 51 miljoen ton naar 112,9 miljoen ton. Ook wordt er in agrochemicaliën steeds vaker gebruikgemaakt van microplastics in zogenaamde technologieën voor gecontroleerde afgifte.

Valse verhalen en agressieve lobby

Ondanks de impact wordt er grof geld verdiend door een handvol bedrijven, die er alles aan doen om hun macht te vergroten. De wereldwijde marktwaarde van pesticiden steeg van 58 miljard (2018) naar 85 miljard dollar in 2024 en zal naar verwachting in 2033 zo’n 119 miljard dollar bedragen. De vier grootste producenten van bestrijdingsmiddelen – Syngenta (Zwitserland/China), Bayer (Duitsland), Corteva (VS) en BASF (Duitsland) – domineren de markt met een gezamenlijk marktaandeel van 61% (2023), een stijging ten opzichte van 29% in 1994. Ook zijn hun omzet en winst in korte tijd explosief gestegen.

De industrie hanteert een breed scala aan tactieken, waarbij gebruik wordt gemaakt van zwaar gefinancierde, agressieve lobby-, handels- en marketingstrategieën. Het gebruik van bestrijdingsmiddelen zou onmisbaar zijn om een groeiende bevolking te voeden. Opvallend hierin is dat het marktaandeel van deze giganten ook in de zaadsector sinds 1994 meer dan verdubbeld is (van 21% naar 56% in 2023). Door zaden, meststoffen en pesticiden als totaalpakket aan te bieden, bepaalt de industrie steeds meer hoe we voedsel verbouwen.

Aandeelhouders profiteren hier sterk van. Vijf grote vermogensbeheerders bezitten en beheren grote aandelenbelangen ter waarde van 17,2 miljard euro in drie van de vier beursgenoteerde bedrijven (Bayer, BASF en Corteva). Zij kunnen bovendien rekenen op aanzienlijke dividenden en aandeleninkoopprogramma’s uit die belangen.

Pesticiden in supermarkten

De geavanceerde verkoopnetwerken van de industrie reiken tot in de meest afgelegen gebieden. Ze zijn vaak verkrijgbaar in kleine winkels of zelfs supermarkten, en tussenhandelaren spelen ook een rol, aldus bronnen in het Oxfam-rapport.

Er gaan duizelingwekkende bedragen naar lobbyactiviteiten om regelgeving om mens en milieu te beschermen tegen te werken, of zelfs rechtszaken tegen regeringen. Bayer gaf in 2023 zo’n 75 miljoen euro uit aan lobbyactiviteiten en lidmaatschapsbijdragen voor talrijke brancheorganisaties en lobbygroepen, zoals Croplife. Ook de wetenschap wordt niet gespaard. Bedrijven proberen de giftigheid van pesticiden te bagatelliseren door de wetenschappelijke literatuur te beïnvloeden via ghostwriting, het heimelijk financieren van academici en intimidatie. Een beroemd voorbeeld was het door Monsanto betaalde artikel waarin de giftigheid van glyfosaat werd ontkend, dat na 25 jaar werd ingetrokken.

De gifboemerang

Een rechtvaardige landbouwtransitie weg van pesticiden is haalbaar, zoals succesvolle initiatieven wereldwijd aantonen. Nationale invoerverboden op bepaalde pesticiden in landen als Tanzania, Kenia, Tunesië en Mexico, samen met verboden op gevaarlijke praktijken zoals sproeien vanuit de lucht in sommige staten in Brazilië, zijn veelbelovende tekenen. In de EU heeft Oostenrijk het hoogste aandeel biologische landbouwgrond met 27,3% (2023), terwijl het totale biologische areaal in de EU in 2023 10,9% van de totale landbouwgrond bedroeg.

De immorele praktijk van de handel in verboden producten en de gevaren van de huidige omvang van de productie, het gebruik, de financiering en de gevolgen van pesticiden laten geen tijd te verliezen. De regeringen en beleidsmakers van de EU moeten in de eerste plaats deze handel verbieden. Daarnaast moeten bedrijven en financiers hun verantwoordelijkheid nemen en een rechtvaardige landbouwtransitie ondersteunen. Dit is ook in het eigen belang van Europa: een gezonde inname van pesticidenvrij voedsel.

Manon Stravens, onderzoeker op het gebied van toeleveringsketens bij Profundo